بحران فرونشست اصفهان: رد ادعای خلأهای عظیم و هشدار درباره آینده میراث تاریخی

ادعاهای غیرعلمی درباره خلأهای زیرزمینی

اخیراً اظهارنظری مبنی بر وجود ۲۳ میلیارد مترمکعب خلأ زیرزمینی در گستره ۲۷۰۰ کیلومترمربع از اصفهان و تالاب گاوخونی مطرح شده است. این ادعا که به معنای وجود حفره‌هایی تا عمق ۱۰ متر در لایه‌های زیرین زمین تعبیر شده، از سوی کارشناسان رد می‌شود.

بهرام نادی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد و متخصص ژئوتکنیک، در گفت‌وگو با ما تأکید کرد: «حجم اسمی مخزن آبخوان اصفهان-برخوار حدود ۱۱ میلیارد مترمکعب است. اگر فرض کنیم ۲۳ میلیارد مترمکعب از این حجم خالی شده باشد، این امر به معنای تخلیه بیش از کل ظرفیت آبخوان است!»

او افزود که این حجم معادل هفت سد کارون ۳ است و با هیچ یک از گزارش‌های علمی، مطالعات زمین‌شناسی و داده‌های ماهواره‌ای تطابق ندارد. همچنین، استفاده از اصطلاح «حفره» و «خلأ» به صورت مطلق و به معنای فضاهای خالی ۱۰ متری، از نظر زمین‌شناسی نادرست است. پدیده اصلی، فرونشست است که در نتیجه تراکم لایه‌های خاک، به‌ویژه رس، در اثر حذف فشار آب میان‌بافتی رخ می‌دهد و نه ایجاد حفره‌های وسیع.

پژوهش‌های علمی و وضعیت آبخوان دشت اصفهان

برای تحلیل دقیق‌تر، بهرام نادی به مقاله اخیر خود و دکتر نصوحیان با عنوان «ارزیابی زمین‌شناسی و طبقه‌بندی رسوبات زیرسطحی در گستره دشت اصفهان» اشاره کرد که حاصل مرور بیش از ۸۰ پایان‌نامه کارشناسی ارشد و دکتری، بررسی ۴۹۴ گمانه تحقیقاتی و تجربه ۹۴۲ مورد گودبرداری است.

دشت اصفهان-برخوار، یکی از مهم‌ترین آبخوان‌های کشور، با بحرانی جدی مواجه است. این وضعیت نتیجه دهه‌ها برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و خشک شدن مستمر زاینده‌رود است. از ۳۵ دشت مطالعاتی استان اصفهان، ۲۸ دشت (و در برخی گزارش‌ها ۲۹ دشت) از جمله دشت اصفهان، به دلیل افت شدید سطح آب زیرزمینی، «ممنوعه بحرانی» اعلام شده‌اند.

• متوسط افت سالانه: یک متر
• بیشینه افت از سال ۱۳۶۰: ۸۰ متر
• حجم آب تخلیه شده (سازمان آب منطقه‌ای): حدود ۳ میلیارد مترمکعب
• حجم آب تخلیه شده (پژوهش‌های نادی): بیش از ۵ میلیارد مترمکعب

این افت شدید، علاوه بر فرونشست، به شور شدن آب نیز منجر شده که تهدیدی جدی برای کشاورزی و منابع شرب منطقه است.

میزان فرونشست و پیش‌بینی‌های آینده

بر اساس آخرین داده‌ها و گزارش‌های سازمان زمین‌شناسی و سازمان نقشه‌برداری، نرخ فرونشست زمین در اصفهان بسیار نگران‌کننده است. میزان دقیق فرونشست در نقاط مختلف شهر متفاوت است، اما به طور کلی بیشینه نرخ فرونشست ۱۸ سانتی‌متر در سال گزارش شده است.

در صورت تداوم روند کنونی برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و خشک بودن زاینده‌رود، وضعیت وخیم‌تر خواهد شد:

• فرونشست تجمعی در حبیب‌آباد: ۱۸۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر
• فرونشست تجمعی در میدان نقش جهان: ۴۶ سانتی‌متر
• فرونشست تجمعی در سی‌وسه‌پل: ۳۰ سانتی‌متر

این پیش‌بینی‌ها نشان‌دهنده یک فاجعه زیست‌محیطی و اقتصادی است که نه تنها زیرساخت‌ها و میراث فرهنگی را تهدید می‌کند، بلکه زندگی و معیشت مردم را نیز به خطر می‌اندازد.

راهکارهای مقابله با بحران

اصفهان با بیش از ۲۲ هزار اثر تاریخی (۱۹۴۰ اثر ملی و ۱۵ اثر ثبت جهانی) و افزون بر ۶۰۰ خانه تاریخی، در کانون توجه گردشگران قرار دارد و فرونشست این میراث را با خطر نابودی جدی روبه‌رو کرده است. این مساله ابعادی ملی و حتی جهانی یافته و نیازمند توجه فوری است.

سوءمدیریت و حکمرانی نادرست بر منابع آب طی دهه‌های گذشته، نه‌تنها اصفهان، بلکه سایر نقاط کشور از جمله تهران را نیز با بحران مشابه مواجه ساخته است. تنها راهکار جلوگیری از این فاجعه، احیای زاینده‌رود برای تغذیه آبخوان و کاهش جدی برداشت از منابع آب زیرزمینی است.

فرونشست یک پدیده زیست‌محیطی به معنی نشست تدریجی یا پایین رفتن ناگهانی سطح زمین به دلیل تراکم مواد زیرسطحی است. برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی ناشی از نیاز روزافزون به منابع آب که به دنبال توسعه جمعیت، صنعت و کشاورزی در حوضه آبریز زاینده‌رود رخ داده، از دلایل اصلی فرونشست به شمار می‌رود.