بحران کم‌آبی در تهران: سد لتیان ۹۱ درصد خالی، جاجرود خشک شد

بحران کم‌آبی در پایتخت ایران به مرحله‌ای هشداردهنده رسیده است، جایی که سد لتیان، زمانی تامین‌کننده ۳۰ درصد از آب شرب تهران، اکنون تنها ۹ میلیون مترمکعب آب دارد و ۹۱ درصد از ظرفیت ۹۵ میلیون مترمکعبی آن خالی است. این وضعیت نگران‌کننده، در پی کاهش ۴۷ درصدی بارش‌ها در استان تهران نسبت به میانگین بلندمدت، آینده‌ای مبهم را برای تامین آب شرب شهروندان رقم زده است.

وضعیت بحرانی سد لتیان و راهکارهای موقت

در پایان تیرماه امسال، اعلام شد که ظرفیت سد لتیان نسبت به دوره مشابه سال قبل ۵۷ درصد کاهش یافته است. محمد جوان‌بخت، معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا، پیش‌تر در سال ۱۴۰۴ هشدار داده بود که با توجه به کاهش شدید بارش‌ها، تنها ۹ میلیون مترمکعب آب در این سد باقی مانده است. دولت در تابستان امسال راهکارهایی نظیر تعطیلی یا کاهش فشار آب را در پیش گرفت، به امید آنکه با آغاز پاییز و بارش‌ها، بحران تا حدودی تخفیف یابد. اما به نظر می‌رسد این اقدامات تنها نقش یک مسکن موقت را ایفا کرده‌اند و راه حل ریشه‌ای برای این بیماری سخت هنوز نامعلوم است.

خشکی جاجرود و ابعاد گسترده‌تر بحران

یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید بحران، خشکی رود جاجرود است که در اردیبهشت ماه امسال رسانه‌های داخلی از آن خبر دادند. جاجرود، منبع اصلی تامین آب سدهای لتیان و ماملو است و خشکی آن به معنای قطع شریان حیاتی این سدهاست. کارشناسان محیط‌زیست از همان زمان بر لزوم اجرای اصلاحات ضربتی در بخش‌های خانگی و کشاورزی برای کاهش خطرات ناشی از کم‌آبی تاکید کردند. پیش از این نیز، کاهش کیفیت آب، خود نشانه‌ای از آغاز بحران برای شهروندان تهرانی بود.

بر اساس گزارش‌ها، در کل کشور ۶ میلیارد و ۴۰۴ میلیون مترمکعب آب شرب تامین شده که ۵۳.۶ درصد آن از منابع زیرزمینی و مابقی از منابع سطحی است. از این میزان، ۷۶ درصد صرف مصارف مجاز شده و ۲۴ درصد معادل ۱ میلیارد و ۵۴۰ میلیون مترمکعب، هدر رفت آب را تشکیل می‌دهد. از این هدر رفت، ۷۲۴ میلیون مترمکعب مربوط به هدر رفت ظاهری و ۸۱۶ میلیون مترمکعب هدر رفت واقعی است که ۱۴ برابر حداقل آورد آبی رودخانه جاجرود برای تامین حق‌آبه محیط زیست در سال برآورد می‌شود.

فقدان آگاهی و باور عمومی نسبت به بحران

در حالی که راهکارهای دولت نتوانسته بحران کم‌آبی را مهار کند، به نظر می‌رسد باور و آگاهی عمومی نسبت به این بحران جبران‌ناپذیر نیز هنوز شکل نگرفته است. شبکه‌های اجتماعی مملو از اظهارات سطحی و متناقض شهروندان است که گاهی این موضوع را به مسائل سیاسی گره می‌زنند. تصاویری از مردم که در بستر خشک شده سد لتیان به شنا و ماهیگیری مشغولند، تداعی‌کننده صحنه نواختن موسیقی بر عرشه تایتانیک در لحظات پایانی غرق شدن کشتی است. این وضعیت نشان‌دهنده شکاف عمیق در آگاهی و باور میان مسئولان و مردم در مواجهه با این بحران است.

همزمان با کاهش ذخیره آبی سد لتیان، سد کرج نیز با وضعیتی مشابه در خطر جدی قرار دارد. افت ارتفاع ۴۰ متری و کم‌آبی شدید رودهای ورودی، نگرانی‌ها را افزایش داده و همین تهدیدها منجر به قرار گرفتن انتقال آب سد طالقان به تهران در دستور کار شده است.

نگاه کارشناسی: نیاز به مدیریت جامع آب

محمد ارشدی، عضو شورای راهبردی اندیشکده تدبیر آب ایران، معتقد است که عدم شناخت درست از طبیعت و شرایط محیط‌زیستی ایران، مهم‌ترین مسئله در بحران کم‌آبی جوامع شهری است. او تاکید می‌کند که ایران همواره با هیدرولوژی سخت و خشکسالی‌های چند ساله مواجه بوده است و انسان ایرانی در گذشته با ایجاد سازوکارها، تعادلی برای زیستن در این شرایط تعریف کرده بود که در دوران مدرن این تعادل برهم خورده است.

ارشدی با اشاره به اینکه پیش‌بینی‌های هواشناسی تنها برای یک ماه آینده و به صورت تقریبی قابل اعتماد هستند، تاکید می‌کند که به جای انتظار برای تصمیم طبیعت، باید با اجرای اصلاحات در مدیریت آب، تقویت و نوسازی تاسیسات آبی، راهی برای برون‌رفت از بحران فراهم کنیم. او می‌افزاید که قریب به ۲۰ درصد از منابع آبی در تهران و تا ۳۵ درصد در میانگین کشور به دلیل استهلاک تجهیزات هدر می‌رود.

تنها نکته امیدوارکننده برای پاییز و زمستان، خاموش شدن کولرهای آبی و کاهش مصرف آب است. اما مشکل اصلی در الگوی مصرف شهری و اختلافات در سبک زندگی است؛ جایی که اقشار ثروتمند به دلیل وجود استخرها و باغ و باغچه‌ها، آب بیشتری مصرف می‌کنند و شرکت آبفا نیز به دلیل درآمدزایی بالا، تمایلی به قطع آب این مشترکان پرمصرف ندارد.

ارشدی در پایان هشدار می‌دهد که بحران کم‌آبی با راهکارهای فعلی دولت حل نخواهد شد و کاهش عمدی فشار آب یا انتقال آب، صرفاً شکل مسئله را تغییر می‌دهد. او وضعیت سدهای تهران را شکننده توصیف کرده و تاکید می‌کند که اگر راهی علمی و عملی برای آن جست‌وجو نشود، طبیعت پاسخ محکمی به ما خواهد داد.