سقوط بی‌سابقه ارزش دلاری بازار سهام ایران به کف شش‌ساله

جاماندگی تاریخی بازار سرمایه ایران

یکی از مهم‌ترین دلایل این افت، جاماندگی قیمت سهام در مقایسه با سایر بازارهای دارایی است. در حالی که بازارهایی نظیر مسکن، ارز، طلا و خودرو جهش‌های چندبرابری قیمت را تجربه کرده‌اند، بخش عمده‌ای از سهام شرکت‌های بورسی و فرابورسی یا بدون تغییر محسوس باقی مانده‌اند یا رشد آن‌ها به مراتب کمتر از نرخ تورم و افزایش قیمت دلار بوده است.

ارزش دلاری بازار سهام، که معیاری کلیدی برای سنجش قدرت واقعی بازار در مقایسه با اقتصاد جهانی است، با وجود افزایش اسمی شاخص‌ها، روندی نزولی را طی کرده است. نمودار بلندمدت این شاخص نشان می‌دهد که اوج آن در سال ۱۳۹۹، همزمان با هجوم نقدینگی و رشد شدید قیمت‌ها، به بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار رسیده بود. اما از آن زمان تاکنون، تحت تأثیر افت قیمت سهام و رشد مداوم نرخ ارز، این رقم بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است.

ضربه به اعتماد سرمایه‌گذاران

این کاهش چشمگیر ناشی از مجموعه‌ای از ریسک‌های سیستماتیک و غیرسیستماتیک است که طی سال‌های اخیر بر بازار سرمایه سایه افکنده‌اند:

• در بعد کلان: تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های تجاری، رشد هزینه‌های تولید، نوسانات نرخ ارز و ابهام در سیاست‌های اقتصادی، فضای نااطمینانی را برای فعالان اقتصادی تشدید کرده‌اند.
• در بعد داخلی بازار سرمایه: تغییرات ناگهانی مقررات، قیمت‌گذاری دستوری در صنایع کلیدی و محدودیت‌های معاملاتی، به تضعیف اعتماد سهامداران و کاهش تمایل به سرمایه‌گذاری بلندمدت منجر شده است.

این شرایط باعث شده است که سرمایه‌گذاران، به ویژه سرمایه‌گذاران حقیقی، با احتیاط بیشتری در بورس فعالیت کنند و بخش بزرگی از نقدینگی به سمت بازارهای موازی کم‌ریسک‌تر یا پربازده‌تر مهاجرت کند. این روند، هم بر حجم و ارزش معاملات و هم بر قدرت رشد قیمت‌ها تأثیر منفی گذاشته است.

رشد دلار؛ بی‌تفاوتی بورس

یکی از نکات مهمی که وضعیت کنونی را توضیح می‌دهد، قطع رابطه سنتی بین نرخ ارز و شاخص بورس است. در گذشته، رشد نرخ دلار به دلیل افزایش انتظارات تورمی و تقویت سودآوری شرکت‌های صادرات‌محور، همواره اثر مثبتی بر شاخص‌های بازار سهام داشت. اما در دو تا سه سال اخیر، این رابطه تضعیف یا حتی معکوس شده است.

علت اصلی این موضوع را می‌توان در ترکیب ریسک‌های سیاسی و اقتصادی، عدم اطمینان نسبت به پایداری سودآوری شرکت‌ها و فشار سیاست‌گذاری بر صنایع صادرات‌محور جست‌وجو کرد. به عبارت دیگر، اگرچه رشد دلار به معنای افزایش درآمدهای ریالی شرکت‌های دلاری بوده، اما همزمان با افزایش هزینه‌ها، قیمت‌گذاری دستوری و ابهام در بازارهای جهانی، مانع از انتقال کامل این اثر به سود خالص شرکت‌ها شده است. نتیجه این وضعیت آن است که با وجود رشد قابل‌توجه دلار، شاخص کل بورس و ارزش دلاری بازار سهام، رشد متناظر و هم‌جهتی را تجربه نکرده‌اند.

مقایسه با سایر بازارها

عملکرد بازارهای موازی در همین بازه زمانی، تفاوت فاحشی را نشان می‌دهد:

• مسکن: قیمت مسکن در شهرهای بزرگ چندین برابر شده و حتی در رکود معاملات، توانسته ارزش دلاری خود را تا حد زیادی حفظ کند.
• طلا و سکه: تحت تأثیر رشد جهانی قیمت اونس و جهش نرخ دلار، بازدهی قابل‌توجهی به ثبت رسانده است.
• ارز: با وجود محدودیت‌های معاملاتی، رشدهای قابل‌توجهی را تجربه کرده است.

در این میان، بورس که در دوره‌هایی به عنوان موتور مولد سرمایه و سپر تورمی معرفی می‌شد، در عمل از نظر ارزش دلاری درجا زده یا عقبگرد داشته است. این در حالی است که بسیاری از سرمایه‌گذاران انتظار داشتند با افزایش نرخ ارز، سهام نیز رشدی مشابه داشته باشد تا ارزش دلاری سرمایه‌گذاری‌ها حفظ شود.

پیامدهای افت ارزش دلاری بورس

کاهش ارزش دلاری بازار سهام پیامدهای چندوجهی برای اقتصاد و بازار سرمایه دارد:

• جذابیت بین‌المللی: این افت نشان‌دهنده کاهش جذابیت نسبی بازار ایران برای سرمایه‌گذاران خارجی است. ریسک‌های بالای محیط سرمایه‌گذاری مانع از ورود سرمایه جدید می‌شود.
• نیاز به اصلاحات: بازگشت ارزش دلاری بورس به سطوح بالاتر نیازمند مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری و تغییرات سیاستی است. نخستین و مهم‌ترین عامل، کاهش ریسک‌های سیاسی و اقتصادی و ایجاد ثبات در محیط کسب‌وکار است.

در بعد داخلی بازار سرمایه، شفافیت مقررات، حذف قیمت‌گذاری دستوری، کاهش مداخلات ناگهانی و بهبود فرآیندهای معاملاتی از جمله اقداماتی است که می‌تواند اعتماد سهامداران را بازگرداند. همچنین، توسعه ابزارهای مالی، گسترش سرمایه‌گذاری غیرمستقیم و تسهیل ورود سرمایه‌گذاران خارجی می‌تواند به افزایش نقدشوندگی و عمق بازار کمک کند.

نیازمند تغییرات بنیادین

ارزش دلاری بازار سهام ایران پس از سال‌ها نوسان، بار دیگر به کف شش‌ساله بازگشته است. این افت، حاصل ترکیب جاماندگی قیمت سهام نسبت به سایر بازارها، رشد سریع‌تر دلار نسبت به شاخص بورس و مجموعه‌ای از ریسک‌های ساختاری در اقتصاد و بازار سرمایه است. قطع رابطه سنتی بین دلار و بورس، تغییر رفتار سرمایه‌گذاران و تداوم ابهامات سیاسی و اقتصادی سبب شده که حتی عرضه اولیه بیش از ۱۰۰ شرکت نیز نتواند از کاهش ارزش دلاری بازار جلوگیری کند.

بازار سرمایه برای خروج از این وضعیت و بازگشت به مسیر رشد دلاری، نیازمند تغییرات بنیادین در فضای اقتصادی و سیاست‌گذاری است. تا زمانی که این تغییرات رخ ندهد، احتمال تداوم رکود نسبی و درجا زدن ارزش دلاری بورس، حتی در صورت رشد اسمی شاخص‌ها، همچنان بالاست.