خاموشی زبانی؛ تهدیدی برای هویت و میراث ناملموس ایران

در گذشته‌ای نه چندان دور، خانه‌ها پر از آواهایی بودند که از دل خاک برمی‌خاستند؛ واژه‌هایی که بوی نان تازه، عطر بهار و رنگ رقصه‌های کهن را در خود داشتند. شب‌ها، خانواده‌ها گرد هم می‌آمدند و زبان مادری چون رشته‌ای نامرئی، دل‌ها را به هم پیوند می‌زد. اما امروزه، با گسترش ارتباطات، نفوذ رسانه‌ها، مهاجرت گسترده به شهرها و تغییر سبک زندگی، بسیاری از این گویش‌ها در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند و بیم آن می‌رود که بخش مهمی از میراث ناملموس ایران برای همیشه از دست برود.

اهمیت گویش‌ها و لهجه‌های محلی

گویش‌ها و زبان‌های محلی، بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ و هویت ایرانیان به شمار می‌روند. این سرمایه نه تنها ابزار ارتباطی است، بلکه حامل تاریخ، شعر، ضرب‌المثل‌ها، آیین‌ها و خاطره‌های جمعی مردمان هر سرزمین است. احمد رحیم‌خانی سامانی، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، معتقد است که زبان و زیرمجموعه‌های آن (گویش، گونه و لهجه) مهمترین نهاد بشری برای ارتباط و اندیشه هستند و بنیاد گونه‌های ادبی بر آن استوار است.

«زبان» و زیرمجموعه‌هایش، یعنی «گویش»، «گونه» و «لهجه»، مهمترین سازمان یا نهاد بشری است. این نهاد، پایه‌ای برای برقراری ارتباط و مَحملی برای اندیشه است و در ساحتِ هنری، بنیاد گونه‌های ادبی بر آن استوار است.

این زیرمجموعه‌ها، در کنار کارکرد ارتباطی، حامل میراث معنوی و سنت‌های شفاهی یک قوم هستند و متل‌ها، مثل‌ها، لطیفه‌ها، قصه‌ها، افسانه‌ها، لالایی‌ها و ترانه‌های کار اغلب از طریق همین زیرمجموعه‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند.

پدیده «خاموشی زبانی» و عوامل آن

امروزه در بسیاری از خانواده‌ها، صدای زبان مادری شنیده نمی‌شود و کودکان به جای واژه‌های بومی، تنها با زبان معیار سخن می‌گویند. این پدیده که کارشناسان آن را «خاموشی زبانی» یا «مرگ زبانی» می‌نامند، به تدریج باعث گسست میان نسل‌ها شده است.

عباس قنبری، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، اشاره می‌کند که دیوید کریستال نقش مهمی در تثبیت و گسترش علمی این اصطلاح داشته و کتاب او با عنوان «Language Death: The Life» در سال 1981 نخستین تالیف جدی در این زمینه است. خاموشی زبانی به فرایندی گفته می‌شود که در آن یک زبان به تدریج از کارکرد روزمره خارج شده و در نهایت گوینده‌ای برای آن باقی نمی‌ماند.

عوامل اصلی فراموشی گویش‌ها:

کاهش جمعیت: بلایای طبیعی، بیماری‌های کشنده، جنگ‌ها و نسل‌کشی‌های سیاسی.
سیاست‌های حکومتی: محدود کردن یا جرم‌انگاری استفاده از یک زبان یا لهجه.
تقویت زبان رسمی: اعمال محدودیت در به کار بردن زبان‌ها و گویش‌های غیررسمی.
مهاجرت: پذیرش ناچار زبان رسمی سرزمین‌های مقصد.
شکاف نسلی: تفاوت در استفاده از زبان بین گروه‌های سنی مختلف.
نگرش‌های اجتماعی: تمایل والدین به عدم استفاده فرزندانشان از گویش محلی به دلیل ترس از تبعیض.

پیامدهای خاموشی گویش‌ها

با فراموشی یا خاموشی یک زبان، گویش یا لهجه، بخش‌های قابل توجهی از سنت‌های شفاهی، میراث‌های ناملموس، نمودهای فرهنگی و هویت قومی نیز نابود می‌شود. این امر به طور کلی به «دانش زبانی» و «توانش زبانی» بشر آسیب می‌رساند. عباس قنبری عدیوی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی چهارمحال و بختیاری، تاکید می‌کند که زبان فقط نوعی تلفظ و بیان کلمات نیست، بلکه درون خود داستان‌ها، افسانه‌ها، ضرب‌المثل‌ها، باورها و آداب و رسوم را جای داده است. با از دست دادن زبان مادری، خطر فراموشی این فرهنگ‌ها نیز وجود دارد.

راهکارهای حفظ و احیای گویش‌های محلی

برای جلوگیری از فراموشی گویش‌ها و لهجه‌ها، نیاز به عزم جمعی و برنامه‌مداری است. رحیم‌خانی سامانی راهکارهای زیر را پیشنهاد می‌کند:

شناسایی افراد آگاه و توانمند در حوزه‌های «دانش زبانی» و «توانش زبانی».
برگزاری کارگاه‌های آموزشی و بازآموزی زیرمجموعه‌های زبانی.
استفاده بهینه از امکانات رسانه‌های دیداری و شنیداری (رادیو، تلویزیون، شبکه‌های اجتماعی، مطبوعات).
برگزاری برنامه‌های فرهنگی، ادبی و هنری.

قنبری عدیوی نیز توصیه می‌کند که افراد از به کار بردن لهجه و گویش‌های محلی خود خجالت نکشند و این موضوع در مدارس و رسانه‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد. او تاکید می‌کند که دانستن گویش محلی یک امتیاز است.

نقش نهادهای متولی در چهارمحال و بختیاری

استان چهارمحال و بختیاری با داشتن اقوام متنوع (لر، ترک و فارس) و گویش‌ها و لهجه‌های خاص خود، از اهمیت دوچندانی در حفظ این میراث برخوردار است. مهدی طهماسبی، رئیس گروه فرهنگی و رسانه اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی چهارمحال و بختیاری، به اقدامات این اداره‌کل اشاره کرد:

برگزاری نشست‌های ادبی و جشنواره‌ها.
حمایت از تولیدات با زبان و گویش محلی.
طراحی و اجرای جایزه ادبی شعر «حیدر آقا طالب‌پور».
تشویق انجمن‌ها به برگزاری نشست‌های شعر و ادبیات محلی.
چاپ آثار با لهجه‌های دهکردی، بروجنی، قهفرخی، وردنجانی و هفشجانی.
برگزاری جشنواره شعر «تمداربیت» با گویش بختیاری.
تولید کارهای تئاتر و فیلم با لهجه‌های محلی.
بازنویسی شاهنامه فردوسی به لهجه بختیاری در قالب نثر.
برگزاری جشنواره شهر طنز با گویش‌های محلی و جشنواره داستان‌نویسی «سرتال» با گویش بختیاری.

طهماسبی با تاکید بر اینکه اقدامات انجام شده کافی نیست، اظهار داشت که تلاش برای گسترش استفاده از زبان مادری، لهجه و گویش‌های محلی به فضای عمومی جامعه، فراتر از قشر هنرمند، ادامه دارد.