بحران آب، زنگ خطر توقف پالایشگاه تهران و تشدید ناترازی سوخت و انرژی

تهدید توقف تولید در پالایشگاه تهران

محمدصادق عظیمی‌فر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، در مراسم افتتاح طرح انتقال آب از دریا به پالایشگاه اصفهان، با اشاره به بحران آب، اعلام کرد که تولید پالایشگاه تهران در آستانه توقف قرار گرفته است. وی هشدار داد که توقف فعالیت پالایشگاه‌ها به صورت زنجیره‌ای به دیگر بخش‌های کشور منتقل شده و در نهایت به بحران سوخت منجر خواهد شد. این امر به معنای از کار افتادن حمل‌ونقل، نیروگاه‌ها و در نهایت بحران در تامین برق است.

توقف فعالیت یک پالایشگاه استراتژیک مانند پالایشگاه تهران، تنها به صنعت نفت محدود نمی‌ماند، بلکه تمامی بخش‌های اقتصاد و زندگی روزمره مردم را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.

ریشه‌های تشدید بحران آب و انرژی

نبود یک رویکرد جامع در مدیریت آب‌های سطحی و زیرزمینی طی دهه‌های گذشته، بحران‌های متعددی را به وجود آورده است. عواملی چون:

• استفاده بیش از حد از سفره‌های زیرزمینی
• حفر بی‌رویه چاه‌ها
• نبود برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری پایدار از رودخانه‌ها و سدها

همگی باعث کاهش شدید ذخایر آبی کشور شده‌اند. علاوه بر این، توسعه کشاورزی پرمصرف در مناطق خشک و نیمه‌خشک، بدون توجه به محدودیت‌های طبیعی منابع آب، وضعیت را بحرانی‌تر کرده است. کشت محصولاتی که به آب فراوان نیاز دارند، در بسیاری از مناطق کشور همچنان ادامه دارد، در حالی که منابع آبی آن مناطق توان تامین چنین سطحی از مصرف را ندارند.

از سوی دیگر، احداث صنایع سنگین در مناطق کم‌آب، به‌ویژه در مرکز و جنوب کشور، نه‌تنها موجب تشدید کم‌آبی شده، بلکه تعادل منابع آبی را به‌طور ساختاری برهم زده است. صنایع فولاد، پتروشیمی و حتی پالایشگاه‌ها که نیاز بالایی به آب برای خنک‌سازی و فرآیندهای شیمیایی دارند، در مناطقی مستقر شده‌اند که از ابتدا ظرفیت آبی مناسبی برای چنین فعالیت‌هایی نداشتند. نتیجه این سیاست‌گذاری‌های نادرست، رسیدن به نقطه‌ای است که حتی پالایشگاه‌ها، که در تامین سوخت مورد نیاز کشور نقش اساسی ایفا می‌کنند، با تهدید توقف مواجه شده‌اند.

پیامدهای توقف یا کاهش تولید پالایشگاه‌ها

پالایشگاه تهران با ظرفیت پالایش 250 هزار بشکه در روز، بخش قابل توجهی از بنزین، گازوئیل و سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های کشور را تامین می‌کند. هرگونه اختلال در فعالیت آن، پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت:

کاهش تولید بنزین

کاهش تولید بنزین، نه‌تنها بازار داخلی را دچار کمبود می‌کند، بلکه دولت را وادار به افزایش واردات بنزین برای تامین نیاز مصرف‌کنندگان می‌کند. این موضوع فشار مضاعفی بر منابع ارزی کشور وارد خواهد کرد.

کاهش تولید گازوئیل

گازوئیل سوخت اصلی ناوگان حمل‌ونقل سنگین کشور است. اختلال در تامین آن می‌تواند کل زنجیره توزیع کالا را مختل کند. افزایش قیمت‌ها، کاهش دسترسی به کالاهای اساسی و در نهایت فشار تورمی از نتایج محتمل این وضعیت است.

تشدید ناترازی برق

بخش مهمی از سوخت نیروگاه‌ها از پالایشگاه‌ها تامین می‌شود. کاهش عرضه سوخت نیروگاهی به معنای کاهش تولید برق و تشدید ناترازی برق کشور است. این ناترازی طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های اصلی صنعت برق بدل شده و با قطعی‌های گسترده در بخش خانگی و صنعتی خود را نشان می‌دهد. اکنون اگر بحران آب مانع فعالیت پالایشگاه‌ها شود، این چرخه معیوب شدت بیشتری می‌یابد.

گره خوردن بحران‌های انرژی و نبود حکمرانی یکپارچه

نکته کلیدی در این میان، گره خوردن بحران‌های انرژی به یکدیگر است. بحران آب به توقف پالایشگاه منجر می‌شود، توقف پالایشگاه کاهش تولید فرآورده‌های نفتی را در پی دارد، کاهش فرآورده‌های نفتی موجب فشار بر بخش حمل‌ونقل، صنعت و نیروگاه‌ها می‌شود و در نهایت بحران برق را تشدید می‌کند. به این ترتیب، آنچه در ابتدا یک بحران آبی تلقی می‌شد، به سرعت به بحران انرژی و سپس به بحران اقتصادی و اجتماعی بدل می‌شود.

مدیریت نادرست در یکی از بخش‌های زیرساختی کشور می‌تواند تمامی حوزه‌های دیگر را تحت‌تاثیر قرار دهد. نبود نگاه یکپارچه به آب، انرژی و سوخت باعث شده است که بحران‌ها به جای آن‌که مهار شوند، یکدیگر را تقویت کنند.

نمونه دیگری از این بحران، افزایش مصرف برق به دلیل سیاست کاهش فشار آب شهری است. آبفا به دلیل بحران آب، اقدام به کاهش فشار آب شهری کرده است، موضوعی که مردم را مجبور به نصب پمپ آب و مخزن کرد. همین اقدام آبفا مصرف برق را افزایش می‌دهد چرا که پمپ‌های آب برقی هستند و همین امر منجر به افزایش مصرف برق و البته افزایش مصرف آب به دلیل وجود مخازن می‌شود.

نبود حکمرانی یکپارچه انرژی در کشور منجر شده است که راهکارهای هر نهادی برای جبران بحران موجود در بخش خود، منجر به افزایش ناترازی بخش دیگری شود.

نتیجه‌گیری: نیاز به رویکردی جامع

بحران آب در ایران اکنون به مرحله‌ای رسیده که امنیت انرژی کشور را به خطر انداخته است. مدیریت نادرست منابع آب طی دهه‌های گذشته، توسعه بی‌برنامه کشاورزی و صنایع در مناطق کم‌آب و نبود رویکرد جامع در مدیریت منابع طبیعی، همه به این وضعیت منجر شده‌اند. کاهش تولید پالایشگاه‌ها به معنای کاهش بنزین، گازوئیل و سوخت نیروگاهی است؛ موضوعی که به‌طور مستقیم بر حمل‌ونقل، تولید برق و معیشت مردم اثر می‌گذارد.

واقعیت آن است که بحران‌های آب و انرژی در ایران دیگر نمی‌توانند به‌صورت جداگانه مدیریت شوند. این بحران‌ها به هم گره خورده‌اند و حل آنها نیازمند نگاهی یکپارچه، سیاست‌گذاری فنی، علمی و تغییرات ساختاری در مصرف و تولید است. در غیر این صورت، هر بحران کوچک در یک بخش، می‌تواند به بحرانی فراگیر در کل کشور بدل شود. همان‌گونه که امروز کمبود آب پالایشگاه‌ها زنگ خطری برای امنیت انرژی ایران به صدا درآورده است.