ماه‌گرفتگی کامل ۱۶ شهریور: پدیده‌ای نادر و قابل مشاهده در سراسر ایران

پس از هفت سال انتظار، آسمان ایران بار دیگر میزبان یک رویداد نجومی بی‌نظیر خواهد بود. کمتر از یک روز دیگر، در شامگاه یکشنبه ۱۶ شهریورماه، ماه‌گرفتگی کامل رخ می‌دهد که تمامی مراحل آن با چشم غیرمسلح و از هر نقطه کشور قابل مشاهده است. این پدیده که به «ماه خونین» نیز شهرت دارد، فرصتی استثنایی برای علاقه‌مندان به نجوم و عموم مردم فراهم می‌آورد تا شاهد یکی از زیباترین رخدادهای آسمانی باشند.

بازگشت ماه‌گرفتگی کامل پس از هفت سال

مسعود عتیقی، رئیس انجمن نجوم آماتوری ایران، با اشاره به سابقه ماه‌گرفتگی در آسمان ایران، توضیح داد که آخرین ماه‌گرفتگی جزئی در بامداد چهارشنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۳ رخ داد که تنها بخش کوچکی از ماه در سایه زمین قرار گرفت و بیشتر در مناطق غربی کشور قابل رصد بود. اما اکنون، پس از هفت سال، ماه‌گرفتگی کامل تکرار می‌شود که تمام مراحل آن در کشور قابل مشاهده خواهد بود.

ماه‌گرفتگی زمانی اتفاق می‌افتد که سه جرم زمین، ماه و خورشید دقیقاً در یک راستا قرار گیرند و ماه از درون مخروط سایه زمین عبور کند و تیره به نظر برسد. در هر سال، احتمال وقوع صفر تا سه ماه‌گرفتگی وجود دارد که شامل انواع کلی، جزئی و نیم‌سایه (خسوف غیرمرئی در نجوم قدیم) می‌شود.

ساعتی پس از غروب خورشید در شامگاه یکشنبه ۱۶ شهریورماه امسال، آسمان میزبان یک رویداد خاص نجومی است که تمام مراحل آن در کشور با چشم غیر مسلح، قابل مشاهده خواهد بود.

«ماه خونین»؛ پدیده‌ای با رنگ سرخ

ماه‌گرفتگی ۱۶ شهریور که در دنیا به «ماه خونین» مشهور شده است، به دلیل پدیده شکست نور خورشید در جو زمین رخ می‌دهد. نور خورشید با عبور از فضا و ورود به جو زمین، شکسته می‌شود و طول موج سرخ نور، رنگ قرمز را در مخروط سایه پشت زمین ایجاد می‌کند. هر جرمی از جمله ماه که درون سایه زمین فرو می‌رود، سرخ‌رنگ دیده می‌شود.

آندره دان ژان، ستاره‌شناس فرانسوی، رنگ ماه را در هنگام گرفت کلی به ۵ گروه L0 تا L4 تقسیم‌بندی کرده است. در این تقسیم‌بندی، L0 به عبور ماه از قطر مخروط سایه زمین مرتبط است و رنگ ماه، سرخ جگری تند و بسیار تیره دیده می‌شود، در حالی که در وضعیت L4، ماه به رنگ سرخ روشن (مسی) است. ماه‌گرفتگی ۱۶ شهریور از نوع L2 خواهد بود و رنگ ماه، نارنجی مایل به سرخ دیده می‌شود.

پوشش گسترده و جزئیات زمانی

این رخداد نجومی پوشش وسیعی دارد و در قاره‌های آسیا، آفریقا، اروپا، غرب استرالیا و نیوزیلند قابل مشاهده است. تخمین زده می‌شود که ۵.۸ میلیارد نفر از ساکنان زمین می‌توانند تمامی مراحل این گرفت ماه را مشاهده کنند که از این حیث، ماه‌گرفتگی به مراتب بیش از خورشیدگرفتگی، رصدگر دارد.

جدول زمانی ماه‌گرفتگی ۱۶ شهریور:

طول گرفت کامل ماه در شبانگاه ۱۶ شهریور، ۸۳ دقیقه خواهد بود. گرفت کامل بعدی ماه که در آسمان ایران قابل مشاهده است، شبانگاه یکشنبه ۱۱ دی سال ۱۴۰۷ رخ خواهد داد.

ماه در صورت فلکی دلو و ستارگان باستانی

در شبانگاه ۱۶ شهریور، ماه در صورت فلکی سطل آب (دلو) قرار خواهد داشت. به دنبال ماه، سیاره کیوان به صورت جرمی ستاره‌مانند و زرد رنگ دیده می‌شود و در پایین ماه نیز، ستاره مشهور دهان ماهی (فُم‌الحوت) که از ستارگان سلطنتی ایران باستان بوده، قابل مشاهده است.

در فرهنگ ایران باستان، هر بخش از آسمان به یک نگهبان سپرده شده بود. ستاره فُم‌الحوت، درخشان‌ترین ستاره در منطقه تاریک جنوب آسمان، به عنوان نگهبان شمال شناخته می‌شد و به دلیل تنهایی و درخشش، به «ستاره تنها» و «ستاره پاییز» نیز شهرت داشت. این ستاره همراه با ستارگانی همچون دل شیر (قلب‌الاسد)، دل کژدم (قلب‌العقرب) و دبران (چشم گاو) در زمره سپهبدان نگهبان آسمان قرار داشتند.

تیرگی آسمان در زمان ماه‌گرفتگی ۱۶ شهریور، شرایطی را مهیا می‌کند تا دوستداران آسمان بتوانند با چشم یا تجهیزات نجومی، جزئیات بیشتری از سیاره کیوان و حتی سیاره نپتون در نزدیکی آن را از درون تلسکوپ مشاهده کنند و همچنین ستاره فُم‌الحوت را در پایین ماه بیابند. ماه کامل شهریور، طبق نامگذاری بومیان آمریکا، به «ماه ذرت» و با توجه به نزدیکی به فصل پاییز، به «ماه درو» نیز معروف است.

رصد آسان و بدون نیاز به ابزار

رصد ماه‌گرفتگی به ابزار نجومی خاصی نیاز ندارد و علاقه‌مندان می‌توانند این پدیده زیبا را با چشم غیرمسلح و از پشت‌بام منزل یا حیاط خود، در صورت وجود دید کافی، مشاهده کرده و از آن لذت ببرند. تهیه تایم‌لپس و عکاسی از مراحل مختلف گرفت ماه با تلفیق مناظر طبیعی یا بناهای شاخص، از جمله فعالیت‌های آماتورهای ستاره‌شناسی در ایران خواهد بود.