سقوط رتبه لجستیکی ایران: چالش‌های حمل‌ونقل کالاهای فسادپذیر و از دست رفتن بازارهای صادراتی

چالش‌های لجستیکی و حمل‌ونقل کالاهای فسادپذیر

کالاهایی نظیر میوه، سبزیجات تازه و داروها برای حفظ کیفیت و رقابت در بازارهای جهانی، نیازمند حمل‌ونقل دقیق با دمای کنترل‌شده هستند. ایران، با تولیدات متنوع کشاورزی و نیاز کشورهای همسایه به واردات مواد غذایی، در این زمینه با مشکلات عدیده‌ای روبروست. اتاق ایران در پژوهش اخیر خود تاکید کرده است که ایران هاب ترانزیتی ۷ کشور همسایه محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از صادرات غیرنفتی کشور (شامل محصولات صنعتی و کشاورزی) از مسیر زمینی انجام می‌گیرد. این محصولات برای حفظ کیفیت خود به تجهیزات سردکننده، به‌ویژه کشنده‌های مجهز، نیاز دارند.

کارشناسان هشدار می‌دهند که کمبود کامیون‌های یخچال‌دار، محدودیت سردخانه‌های ثابت و طولانی بودن فرآیندهای ترخیص گمرکی، ایران را از رقبای منطقه‌ای عقب انداخته است. مسعود پل‌مه، دبیرکل انجمن کشتیرانی ایران، ضمن تشریح وضعیت موجود، به مقایسه ایران با کشورهای منطقه پرداخته و سقوط رتبه لجستیکی ایران از ۶۴ به ۱۲۳ در شاخص بانک جهانی را هشداری جدی برای آینده صادرات و ترانزیت کشور می‌داند.

نیاز مبرم به کانتینرهای یخچالی و زیرساخت‌های ثابت

مسعود پل‌مه بر تفکیک میان زیرساخت‌های نگهداری کالاهای فسادپذیر و تجهیزات ناوگانی حمل‌ونقل این کالاها تاکید می‌کند. هر دو حوزه مکمل یکدیگرند و ضعف در هر بخش می‌تواند کل زنجیره صادرات را مختل کند.

«بخش بزرگی از کالاهای مصرفی روزانه مردم، اعم از مواد غذایی تازه یا مواد اولیه دارویی، جزو کالاهای فسادپذیر محسوب می‌شوند. این اقلام چه در داخل تولید شوند و چه از طریق واردات یا صادرات جابه‌جا شوند، نیازمند زنجیره‌ای هستند که بتواند دما را کنترل کند.»

وی اشاره کرد که برای مسیرهای دریایی، کانتینرهای یخچال‌دار موجودند، اما در صادرات کوتاه‌برد به کشورهای حاشیه خلیج فارس، کامیون‌های یخچال‌دار اهمیت حیاتی پیدا می‌کنند. بر اساس آمارهای غیررسمی، ایران حدود ۱۰ هزار کانتینر یخچالی تحت مالکیت خود دارد که این عدد بسیار کمتر از نیاز واقعی کشور است و بسیاری از کانتینرهای مورد استفاده اجاره‌ای هستند.

وضعیت حمل‌ونقل جاده‌ای به مراتب بدتر است؛ تعداد یدک‌های کامیونی یخچال‌دار در ایران بسیار محدود است که صادرات زمینی به کشورهای همسایه مانند افغانستان، پاکستان، ترکیه و آسیای میانه را با مشکل مواجه می‌کند. علاوه بر این، زیرساخت‌های ثابت مانند سردخانه‌ها و انبارهای غیرمتحرک نیز کمتر از نیاز واقعی هستند، که منجر به تاخیر در رسیدن کالاها به بازار مصرف و از دست رفتن کیفیت می‌شود.

پل‌مه در پاسخ به نقش تحریم‌ها، بیان کرد که تحریم‌ها مانع جدی در خرید کانتینر یا کامیون یخچال‌دار نبوده‌اند، اما محدودیت‌های ارزی و بانکی باعث افزایش هزینه و دشواری در تامین تجهیزات شده‌اند.

سقوط رتبه لجستیکی ایران و واگذاری فرصت‌ها

شاخص عملکرد لجستیک بانک جهانی (LPI) نشان می‌دهد که رتبه ایران از ۶۴ در هشت سال پیش به ۱۲۳ در پایش اخیر تنزل یافته است. این در حالی است که ایران از نظر زیرساخت‌های فیزیکی مانند شبکه جاده‌ای و موقعیت جغرافیایی شرایط بسیار خوبی دارد، اما در تسهیل فرآیندهای تجاری و لجستیکی عقب مانده است.

در ترکیه یا امارات، فرآیند ترخیص کالا نهایتاً یک تا دو روز طول می‌کشد، در حالی که در ایران این زمان ممکن است تا چندین ماه به طول انجامد. این فاصله زمانی، شانس رقابت ایران را در بازارهای جهانی به شدت کاهش می‌دهد.

پیامدهای اقتصادی و راهکارهای پیشنهادی

این ضعف‌ها پیامدهای اقتصادی جدی دارند؛ از دست رفتن کیفیت محصولات به دلیل نبود سردخانه مناسب یا تاخیر در ترخیص، نه تنها زیان مالی به همراه دارد، بلکه اعتبار صادراتی ایران را نیز خدشه‌دار می‌کند. پل‌مه برای بهبود وضعیت، راهکارهای زیر را پیشنهاد می‌کند:

• افزایش ناوگان یخچال‌دار جاده‌ای: برای صادرات زمینی به همسایگان، تعداد یدک‌های مجهز به سیستم برودتی باید به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد.
• سرمایه‌گذاری در سردخانه‌های مدرن: بنادر و شهرک‌های صنعتی باید مجهز به سردخانه‌های بزرگ و استاندارد شوند.
• تسهیل فرآیندهای گمرکی: اصلاح بوروکراسی و کاهش زمان ترخیص کالا حیاتی است و نیازمند اراده مدیریتی است.
• ایجاد مشوق برای بخش خصوصی: دولت باید با سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری در این حوزه را تشویق کند.

وی تاکید کرد که ایران با موقعیت ژئوپلیتیک بی‌نظیر خود، در صورت اصلاح ضعف‌های داخلی، می‌تواند به هاب لجستیکی منطقه تبدیل شود، در غیر این صورت فرصت‌های طلایی به رقبای منطقه‌ای واگذار خواهد شد.

فرسودگی کانتینرها و عقب‌ماندگی از رقبا

فعالان حوزه تجارت، به‌ویژه صادرکنندگان محصولات کشاورزی، از کمبود جدی و فرسودگی کانتینرها و کشنده‌های یخچال‌دار گلایه دارند. سیدرضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، اشاره کرد که ایران حتی یک واگن یخچالی در بخش ریلی ندارد و کانتینرهای دریایی‌اش مربوط به دو دهه قبل هستند.

«یکی از مهم‌ترین موانعی که امروز در مسیر توسعه صادرات محصولات کشاورزی کشورمان قرار دارد، ضعف در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و به‌ویژه کمبود و فرسودگی کانتینرها و کشنده‌های یخچال‌دار است.»

بخش خصوصی بارها برای واردات و نوسازی این تجهیزات اعلام آمادگی کرده، اما به دلیل محدودیت‌ها و عدم صدور مجوز، اقدام جدی صورت نگرفته است. به عنوان مثال، یکی از شرکت‌های فعال تنها ۲۷۸ کانتینر دارد که حدود ۹۰ دستگاه آن مربوط به ۲۰ تا ۳۰ سال پیش است.

نورانی تاکید کرد که این مشکل تنها به بخش جاده‌ای محدود نمی‌شود؛ در حمل‌ونقل ریلی حتی یک واگن یخچالی وجود ندارد و در بخش دریایی نیز کانتینرهای دست دوم وارد شده در ۲۰ سال پیش، اکنون عملاً از کار افتاده‌اند. این کندی در تصمیم‌گیری و نوسازی زیرساخت‌ها، ایران را از کشورهایی مانند ترکیه که با ناوگان مدرن خود به سرعت بازارهای منطقه را تصاحب می‌کنند، عقب انداخته است.

صادرات محدود و کاهش قیمت‌ها

نبود زیرساخت‌های مناسب باعث شده که ایران تنها بتواند صادرات محدودی به کشورهای همسایه و حوزه خلیج فارس داشته باشد. این تمرکز بر بازارهای محدود، رقابت غیرواقعی و کاهش غیرمنطقی قیمت‌ها را به دنبال دارد که به زیان تجار ایرانی و کل کشور است.

از دست رفتن کیفیت محصول نیز یکی از نتایج مستقیم نبود کانتینرهای یخچالی مناسب است. کالاهای فسادپذیر در مسیر طولانی و با تخلیه و بارگیری‌های مکرر، کیفیت خود را از دست داده و توان رقابت در بازار خارجی را ندارند. این مسائل نه تنها صادرات را محدود کرده، بلکه روند واردات کالاهای یخچالی را نیز با مشکل مواجه ساخته است.

نورانی در پایان تاکید کرد که نوسازی و تجهیز ناوگان یخچالی در جاده، ریل و دریا باید در اولویت جدی قرار گیرد. او خواستار تسریع در تصمیم‌گیری‌ها و مشارکت بخش خصوصی برای جبران عقب‌ماندگی از رقبای منطقه‌ای شد، در غیر این صورت، توسعه صادرات تنها در حد شعار باقی خواهد ماند و بازارهای ارزشمند یکی پس از دیگری از دست خواهند رفت.