چالش‌های پتروشیمی‌های شستا در ماهشهر: از رکود تولید تا آلودگی زیست‌محیطی

شرکت‌های پتروشیمی هلدینگ تاپیکو، از قدیمی‌ترین اجزای مجموعه «شستا» و از اصلی‌ترین تامین‌کنندگان سود ناشی از سرمایه‌گذاری دارایی‌های بازنشستگان در سازمان تامین اجتماعی محسوب می‌شوند. شش شرکت پتروشیمی فناوران، ماشین‌سازی پارس، شیمیایی فرآورد قشم، پتروشیمی غدیر و پتروشیمی فارابی در منطقه ماهشهر استان خوزستان قرار دارند. ماهشهر، پس از عسلویه، مهم‌ترین منطقه تولید محصولات پتروپالایشی کشور با ۲۶ واحد پتروشیمی فعال است که اهمیتی ویژه برای کشور، سازمان تامین اجتماعی و کارگران شاغل و بازنشسته دارد. با این حال، سودرسانی کل مجموعه شستا تنها هفت درصد از کل هزینه‌های سازمان تامین اجتماعی را پوشش می‌دهد و اصلاح ساختار آن، به‌ویژه در بخش هلدینگ‌های سرمایه‌گذاری حوزه انرژی، می‌تواند سهم تامین اجتماعی از سود شرکت‌های تابعه را افزایش دهد. در سفر اخیر به منطقه صنعتی ماهشهر، ارزیابی نسبی از آخرین وضعیت تولیدی، پرسنلی، ایمنی و سایر مسائل این شرکت‌ها به دست آمده است.

دور باطل ضعف انباشت سود و رکود

سفر به بندر ماهشهر و بازدید از مجموعه‌های پتروشیمی و شیمیایی زیرمجموعه شستا، با افتتاح یک هنرستان و مرکز آموزش فنی و حرفه‌ای آغاز شد، اما به سرعت چالش‌ها و مشکلات این شرکت‌ها و دغدغه‌های مهندسان، مدیران و کارگران آشکار گشت. در دهه ۱۳۷۰، بخش قابل توجهی از صنایع کشور به دلیل افزایش مطالبات سازمان تامین اجتماعی از دولت، به این سازمان واگذار شد و بسیاری از پتروشیمی‌های ماهشهر از وزارت نفت جدا و به خانواده تامین اجتماعی پیوستند. با وجود آنکه بخش زیادی از سود سهام و فعالیت این شرکت‌ها صرف تامین بخش کوچکی از مستمری بازنشستگان می‌شود، این شرکت‌ها امکان توسعه و رشد از محل سرمایه‌گذاری مجدد سود را ندارند.

عدم توسعه و کاهش توان رقابت

حسین رفیق‌دوست، مدیرعامل شرکت پتروشیمی فناوران، یکی از اصلی‌ترین تولیدکنندگان متانول، درباره علت عدم توسعه این شرکت می‌گوید: «بخشی از دلایل عدم توسعه شرکت – با وجود اینکه فناوران از معدود پتروشیمی‌های سودده منطقه است – عدم امکان سرمایه‌گذاری حداقل ۵۰ درصد سود شرکت در بخش تجهیز و جذب سرمایه مجدد است که مانع از بروزرسانی تولید و ایجاد ظرفیت‌های جدید شده است. پتروشیمی صنعتی زنده است و اگر مدام در قیاس با رقبای خارجی و داخلی بروزرسانی نشود و با فناوری‌های جدید توسعه نیابد، عقب خواهد ماند. متاسفانه به دلیل تکلیف ما نسبت به سازمان تامین اجتماعی و بازنشستگان، همه مجموعه‌ها دچار افت نرخ سود و عدم توان رقابت شدند.»

وی تاکید کرد که تکلیف واگذاری شرکت‌های زیرمجموعه شستا و هلدینگ انرژی تامین (تاپیکو) نیازمند تصمیم‌گیری در سطح سران سه قوه است و ضرورت بازنگری در سیاست‌های کلان توسعه پتروشیمی‌ها آشکار است. در دوره اصلاحات، با فراهم شدن مسیر سرمایه‌گذاری خارجی، صنعت پتروشیمی و شرکت فناوران اوج شکوفایی را تجربه کردند، اما پس از آن تحریم‌ها و مشکلات سرمایه‌گذاری داخلی، مهندسان را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

این مدیر افزود: «صنایع پتروشیمی سود و ارزآوری بالا دارند و صادرات برای آن‌ها مهم است، اما در حال حاضر بازار صادرات برای اغلب شرکت‌ها ضعیف است. با وجود سود بالای تولید شده، این صنایع چندان اشتغال‌زا نیستند و فقط نیازمند سرمایه‌گذاری بالا هستند. پس از یک دوره رکود و عدم سوددهی در جنگ ۱۲ روزه اخیر، ما دوباره به نقطه مطلوب بازگشتیم و تلاش خود را برای افزایش مجدد سود شرکت به کار گرفته و به سوددهی نسبتاً قابل قبول رسیدیم.» او اشاره کرد که با نرخ سوددهی مطلوب دوره اصلاحات که با حضور شرکت‌های ایتالیایی رقم خورد، فاصله جدی وجود دارد؛ در آن زمان، سوددهی شرکت چنان بالا بود که هزینه ساخت کل مجموعه ظرف دو سال از محل سود تامین شد. امروزه همکاری با چین نیز به دلیل مشکلات ارتباطات بانکی و صف طولانی اولویت شرکت‌ها برای میانجی‌گری بانک مرکزی، آسان نیست.

ناترازی انرژی، گریبان‌گیر شرکت‌های تابعه

مدیران مجموعه‌های تابعه شستا در ماهشهر معتقدند که این مجموعه را با چنگ و دندان حفظ کرده‌اند. شرکت شیمیایی فرآورد قشم، تولیدکننده کیسه‌ها و ابزار بسته‌بندی محصولات پتروشیمی، با وجود امکان خرید برق از داخل مجموعه‌های زیرمجموعه شستا در ماهشهر، نمی‌تواند برق صنعتی لازم را به دلیل قیمت بالا جداگانه خریداری کند. هلدینگ‌ها نیز به دلیل مشکلات در هیئت مدیره‌ها، این میزان برق را به صورت ارزان در اختیار این مجموعه قرار نمی‌دهند. به همین علت، فرآورد قشم برق خود را از شبکه سراسری تهیه کرده و سه روز در هفته فاقد برق است.

در هنگام خاموشی، بهروز انصاری، معاون تولید شرکت شیمیایی فرآورد قشم، از میزان بالای عدم‌النفع این شرکت به دلیل قطعی برق سخن گفت. او تاکید کرد که از مجموعه‌های توزیع برق در ماهشهر تا وزارت نیرو در استان و پایتخت، پیگیر حل مشکل تعطیلی مجموعه به خاطر ناترازی برق بوده است، اما این مجموعه تولیدی با حدود صد نفر کارگر و پرسنل، همچنان از نعمت برخورداری از برق در تمامی هفته محروم است. انصاری تاکید دارد که برق دیزلی با سوخت گازوئیل و استفاده از سلول‌های خورشیدی نیز به دلیل هزینه‌ها و میزان بالای مصرف برق کارخانه، قابل استفاده نیست.

این مدیر جوان مجموعه تابعه شستا افزود: «با وجود این تعطیلی مداوم ناشی از ناترازی انرژی، به دلیل تغییراتی که در تولید و فروش توسط تیم جدید شرکت ایجاد شده، توانستیم میزان تولید و بخشی از سود را علیرغم عدم‌النفع بالا حفظ کنیم.» او هشدار داد: «ما چندان این توان را نخواهیم داشت که بدون حمایت، از این صنعت مهم بسته‌بندی حفاظت کنیم و باید حمایت‌های لازم از تولید صورت گیرد.»

تعارض منافع و ضعف بازاریابی در صنایع پایین‌دست

شرکت ماشین‌سازی پارس در ماهشهر، از صنایع مهم ساخت تجهیزات و تاسیسات بزرگ پتروشیمی و پالایشی کشور است که زیرمجموعه هلدینگ تاپیکو، برای سازمان تامین اجتماعی سودرسانی می‌کند. این مجموعه نیز بنابر روایت مهندس کهزادی، مدیر تولید داخلی شرکت ماشین‌سازی پارس، دچار مشکل تعارض منافع در سطح خریداران شده است.

وی می‌گوید: «بسیاری از شرکت‌ها در جنوب کشور حاضر می‌شوند هزینه بالای حمل و نقل را از مرکز کشور برای خرید تاسیسات و سفارش ابنیه فلزی مانند لوله‌ها، دودکش‌ها و برج‌های بخش‌های مختلف پتروپالایشی بپردازند، اما به ما سفارش نمی‌دهند. این در حالی است که ما درون یک خانواده هستیم و بازار ما بیشتر در داخل است. همه ما بیشتر خریدار ماده اولیه فولاد اکسین در خوزستان هستیم و کیفیت تولید و ساخت ما با سایر شرکت‌های داخلی و خارجی تفاوتی ندارد؛ اما تعارض منافع در مجموعه‌های سفارشی‌ساز و ماشین‌سازی مختلف باعث شده تا بخشی از فعالیت ما دچار رکود شود.»

کهزادی تاکید کرد: «شرایط به سمتی رفته که از ۴۵۰ نفر کارگر در دهه ۱۳۹۰ اکنون به تعداد ۱۵۰ کارگر در هر دو کارگاه گچساران و ماهشهر مجموعه پارس برسیم و اگر سفارشی دریافت نشود، همین میزان اشتغال نیز از بین می‌رود.»

او افزود: «راه حفظ شرکت این است که علاوه بر سفارش در محدوده جنوب کشور، حتماً بخش اورهال و تعمیرات نیز به همین شرکت (ماشین‌سازی پارس) واگذار شود تا بتوان سطح نرخ سود شرکت را حفظ و به بازنشستگان سازمان تامین اجتماعی برای بهبود معیشت کمک کرد.»

ایمنی؛ همچنان حلقه مفقوده

کار در بندر ماهشهر شرایط ویژه‌ای دارد. رطوبت ۹۰ درصدی هوا و شرجی بودن شدید محیط، همزمان با گرمای حدود ۵۰ درجه که تا پایان شهریور ادامه دارد، تنفس را دشوار می‌کند. این در حالی است که خود تاسیسات پتروشیمی نیز به اندازه کافی گرما تولید می‌کنند. پرسنل ناظر در این هوای شرجی و گرم، مدام باید بر روند تولید نظارت کرده و اقدامات مربوط به بهره‌برداری را انجام دهند. کوره‌هایی با دمای تا ۱۰۰۰ درجه فعال هستند و گازها را در مبدل‌ها و برج‌ها تبدیل و ترکیب می‌کنند. پله‌های فلزی و کف‌های مشبک فلزی در تاسیسات، گاهی در تحمل وزن انسان مشکل دارند و برخی از آن‌ها لق هستند. سقوط از این ارتفاعات در هوای گرم و شرایطی که احتمال بی‌حالی وجود دارد، می‌تواند خطرآفرین و حتی مهلک باشد.

علاوه بر رعایت اصول ایمنی در محیط گرم، صدای وحشتناک تاسیسات پتروشیمی نیز گوش‌ها را آزار می‌دهد، به طوری که حتی پس از نیم ساعت دور شدن از محیط، گوش‌ها همچنان سوت می‌کشند. محافظ گوش کارکنان مجموعه تنها پلاستیکی بسیار ریز است که با وجود استفاده، صدا با شدت زیاد شنیده می‌شود.

آلودگی و مسئولیت اجتماعی

همه این‌ها در کنار وضعیت آب و هوایی ماهشهر، به موضوع حساس آلودگی اضافه می‌شود. در بین واحدهای پتروشیمی، بویی نزدیک به سبزی گندیده، سرکه و طعمی نزدیک به آمونیاک در گلو و بینی حس می‌شود. این بو داخل شهر نیز وجود دارد و آمار بالای سرطان در ماهشهر، گویای وضعیت آلودگی است. هرچند برخی پتروشیمی‌ها مانند فناوران با سرمایه‌گذاری بالا توانستند بخش زیادی از گازهای گلخانه‌ای و آلاینده را در چهارچوب مسئولیت اجتماعی کاهش داده و با فناوری پیشرفته، گازهایی مانند دی‌اکسید کربن و پساب‌های پتروشیمی را به محصول تبدیل کنند و به صنعت سبز نزدیک شوند، اما عمده صنایع به دلیل ضعف در سرمایه‌گذاری در این حوزه نتوانستند مسئولیت ایمنی و محیط زیستی خود را انجام دهند. دولت اصرار دارد که بودجه مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها تنها در بخش آموزش صرف شود، اما صاحب‌نظران معتقدند که منابع مسئولیت اجتماعی باید در حوزه محیط زیست و ایمنی کار نیز هزینه شود.

نیاز به اصلاحات ساختاری کلان

به نظر می‌رسد مسئولان وزارت کار و تامین اجتماعی در دولت چهاردهم از همه این آسیب‌شناسی‌ها مطلع هستند، اما مسئله تنها آسیب‌شناسی و انتقاد نیست. مسئله اصلی، اراده و اصلاح اساسی ساختارهای این شرکت‌ها و بازنگری در شیوه سرمایه‌گذاری است؛ موضوعی که صرفاً با طرح واگذاری شرکت‌های تابعه شستا یا حتی واگذاری مدیریتی آن از مدیران دولتی به مدیران بخش خصوصی، حل نخواهد شد. مدیران مختلف در تامین اجتماعی و شستا به تنهایی نمی‌توانند شرکت‌ها را به نقطه بهتری برسانند و هنر آن‌ها در دوره‌های مختلف، صرفاً حفظ شرکت‌ها در شرایط بحرانی بوده است. مابقی رسالت شکوفایی این صنایع و اصلاح وضعیت آن‌ها، بر گردن سیاست‌گذاران کلان دولت است.