چالش‌های توافق ۲۵ ساله ایران و چین: موانع عملیاتی شدن زیرساخت‌های مالی

توافق جامع همکاری ۲۵ ساله ایران و چین که در سال ۱۳۹۹ با هدف گسترش همکاری‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری، مالی و زیرساختی به امضا رسید، یکی از مهم‌ترین اسناد راهبردی میان دو کشور محسوب می‌شود. با این حال، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که یکی از ارکان کلیدی این توافق، یعنی محور «تسهیل زیرساخت‌های مالی و بانکی»، با چالش‌های جدی مواجه شده و هنوز به مرحله عملیاتی نرسیده است. این محور بر طراحی سازوکارهای تبادل مالی بدون وابستگی به دلار و یورو، حمایت از ایجاد بانک مشترک و شعب بانکی متقابل، و ایجاد ضمانت‌های مالی برای سرمایه‌گذاران تمرکز دارد، اما تجارت دو کشور همچنان از مسیرهای واسطه‌ای انجام می‌شود.

برنامه‌های وزارت اقتصاد برای تسهیل زیرساخت‌های مالی

وزارت امور اقتصادی و دارایی برنامه‌هایی را در این حوزه تدوین کرده است که شامل موارد زیر می‌شود:

• طراحی و اجرای الگوهای پرداخت بر پایه ارز ملی: با هدف کاهش وابستگی به ارزهای جهان‌روا (ریال و یوان).
• ایجاد بانک‌های مشترک و تأسیس شعب بانکی متقابل: برای پشتیبانی مالی از پروژه‌های مشترک.
• صدور ضمانت‌های مالی و بیمه‌نامه سرمایه‌گذاری: به‌منظور جلب اطمینان سرمایه‌گذاران دو طرف.

این اقدامات، در صورت اجرا، می‌توانند هزینه‌های مبادلات را کاهش داده، سرعت تسویه‌حساب‌ها را بالا ببرند و ریسک ناشی از تحریم‌های ارزی را به حداقل برسانند.

موانع تشکیل بانک مشترک ایران و چین

چندین عامل کلیدی مانع از شکل‌گیری بانک مشترک ایران و چین شده است:

• ریسک تحریم‌های ثانویه آمریکا: چین به دلیل حضور گسترده اقتصادی در بازارهای غربی، نسبت به ایجاد نهادی که به‌صورت رسمی با ایران کار کند، احتیاط می‌کند. این ریسک حتی در قالب تأسیس یک بانک کوچک نیز منتفی نمی‌شود.
• اختلاف استانداردهای نظارتی و فنی: چین بر پایه مقررات «بازل» و گزارش‌دهی مالی بین‌المللی عمل می‌کند، در حالی که نظام بانکی ایران به دلیل شرایط تحریمی و تفاوت‌های حقوقی، سازگاری کامل با این استانداردها را ندارد.
• نبود توافق فنی بر سامانه پرداخت مشترک: برخلاف روسیه که با استفاده از سامانه SPFS امکان تسویه مستقیم روبل–ریال را فراهم کرد، ایران و چین هنوز سازوکار مشخصی برای استفاده از CIPS یا یک سیستم بومی مشترک ایجاد نکرده‌اند.
• حساسیت‌های سیاسی پکن: چین سعی می‌کند تنش بانکی با آمریکا را به حداقل برساند و ایجاد بانک مشترک با ایران ممکن است پیام سیاسی منفی به واشنگتن مخابره کند.

چرایی نبود پیمان پولی دوجانبه ایران–چین

با وجود روابط گسترده تجاری، بخش عمده تراکنش‌های ایران و چین از طریق ارزهای واسطه‌ای صورت می‌گیرد. کارشناسان معتقدند پکن هنوز تمایلی ندارد استفاده گسترده از یوان را به کشورهایی با ریسک بالای تحریمی گسترش دهد. این در حالی است که در پیمان ایران–روسیه، هم انگیزه سیاسی و هم زیرساخت فنی لازم وجود داشت.

مقایسه با تجربه موفق ایران–روسیه

تجربه همکاری مالی ایران و روسیه نشان‌دهنده عوامل موفقیت در ایجاد زیرساخت‌های مالی مستقل است:

حمیدرضا موسوی، کارشناس سیاست‌گذاری مالی، تأکید می‌کند که بدون اراده سیاسی مشخص از سوی چین و ایجاد یک نظام پرداخت مستقل، بانک مشترک روی کاغذ باقی می‌ماند. او اشاره می‌کند که همکاری با روسیه موفق شد زیرا طرف مقابل نیز به شدت زیر فشار تحریم بود.

«بانک مشترک ایران و چین تنها زمانی ممکن است که چارچوب ضدتحریمی مشخص، مدل حقوقی پایدار و تضمین امنیت تراکنش برای هر دو طرف فراهم شود؛ این کار زمان‌بر است و نیازمند توافق در سطح عالی است.»

نتیجه‌گیری

محور «تسهیل زیرساخت‌های مالی و بانکی» نه تنها ستون فقرات اجرای توافق ۲۵ ساله ایران و چین است، بلکه موفقیت آن می‌تواند مبادلات اقتصادی دو کشور را از مسیرهای پرهزینه و پرریسک فعلی خارج کند. اما بدون عبور از موانع تحریمی، اختلاف استانداردها و تردیدهای راهبردی پکن، این محور همچنان در مرحله طراحی باقی خواهد ماند. تجربه ایران و روسیه نشان می‌دهد که کلید موفقیت در این حوزه، ترکیب اراده سیاسی مشترک و زیرساخت فنی مستقل است.