هوشمند عقیلی، خواننده شهیر ایرانی، در ۸۸ سالگی درگذشت

تلفیق سنت و پاپ: میراثی دیرینه

توانایی تلفیق موسیقی سنتی و پاپ در ایران، سنتی دیرینه است که رگه‌های آن از دوران داریوش رفیعی آغاز شد. پس از او، هنرمندانی چون پوران و دلکش و در نسل‌های بعدی، خوانندگانی نظیر عقیلی، هایده، ستار، مهستی و حمیرا این سبک را ادامه دادند. پس از انقلاب نیز، علیرضا افتخاری و معین در این زمینه درخشیدند، هرچند بیشتر آثار این هنرمندان به حوزه پاپ نزدیک شد. امروزه نیز می‌توان آثار همایون شجریان و علیرضا قربانی را در چنین ترکیبی مشاهده کرد.

مسیر آموزشی هوشمند عقیلی: از اصفهان تا تهران

هوشمند عقیلی در سوم مردادماه ۱۳۱۶ در اصفهان متولد شد، هرچند اصالت پدر و مادرش به آباده شیراز بازمی‌گشت. صدای خوش او از کودکی مورد توجه قرار گرفت و با شرط عدم تداخل آوازخوانی با تحصیل، صبح‌های جمعه به محضر استاد بزرگ موسیقی سنتی ایران، تاج اصفهانی، راه یافت و دستگاه‌های همایون و سه‌گاه را نزد او آموخت. در همین دوران، او در دبیرستان ادب تحصیل می‌کرد و برای اولین بار در همین مدرسه خوانندگی در میان عموم را تجربه کرد. عقیلی برای وفای به عهد خود با پدر، به دانشگاه رفت و در رشته ادبیات زبان انگلیسی در اصفهان به تحصیل پرداخت.

پس از اصفهان، عقیلی به تهران مهاجرت کرد و در «جامعه باربد» در کنار شاگردانی چون محمدرضا شجریان و محمد منتشری، از محضر استاد اسماعیل مهرتاش بهره برد. استاد بعدی او، محمود کریمی بود که در «هنرستان موسیقی ملی» به او آموزش آواز داد. کریمی به شاگردانش می‌آموخت که چگونه بخوانند تا مفهوم اشعار به‌طور کامل و با وضوح بیان شود، هر کلمه به‌درستی و معنادار ادا گردد و هیچ هجایی در آواز گم نشود.

این نکته، یکی از مشخصه‌های آوازخوانی پرصلابت و دقیق هوشمند عقیلی بود. او دهه‌ها پس از این آموزش‌ها، در مصاحبه‌ای بر اهمیت تلفظ صحیح کلمات در هنگام خوانندگی تأکید کرد و «خوردن هجای پایانی مصراع‌ها» را توجیه‌ناپذیر دانست و خوانندگان غربی مانند فرانک سیناترا را به‌عنوان نمونه‌ای از رعایت این قاعده معرفی کرد.

اوج شهرت با «فردا تو می‌آیی»

قدرت آوازخوانی تکنیکی عقیلی، راه موفقیت او را هموار ساخت و شهرتش به حدی رسید که در مراسم گشایش تلویزیون ایران در کنار شخصیت‌های معتبری چون حسین قوامی و مرتضی حنانه حضور یافت. در سال‌های پیش از انقلاب، او با ترانه‌هایی چون «فردا تو می‌آیی» و «دریا» (شن داغ) به محبوبیتی فوق‌العاده نزد جوانان علاقه‌مند به موسیقی پاپ دست یافت و این ترانه‌ها همچنان شنیده می‌شوند و مورد استقبال قرار می‌گیرند. در آن سال‌ها، او به کار دولتی در وزارت تعاون و امور روستایی نیز مشغول بود و از طریق همین شغل برای تحصیل در دوره کارشناسی‌ارشد در زمینه فعالیت تعاونی‌ها به انگلستان اعزام شد.

مدافع موسیقی شش و هشت و منتقد پاپ لس‌آنجلسی

عقیلی فعالیت هنری خود را با موسیقی سنتی آغاز کرد، اما بعدها بیشتر در زمینه موسیقی پاپ فعال شد. او با وجود ذهنیت منفی سنتی‌گرایان موسیقی ایرانی نسبت به حضور آوازخوان در کاباره، از این امر پرهیز نداشت و یکی از خوانندگان گران‌قیمت ایران بود. از این نظر، او را می‌توان با جمال وفایی مقایسه کرد که او نیز از شاگردان استاد مهرتاش و دوستان نزدیک محمدرضا شجریان بود، اما راهی متفاوت را در موسیقی پیمود.

عقیلی نیز با وجود خاستگاه سنتی خود، به این مرزبندی‌ها اعتقادی نداشت و در مصاحبه‌ای اذعان کرد که ذهنیت رایج در فضای موسیقی سنتی ایرانی که روی خوشی به موسیقی شاد نشان نمی‌داد، چندان قابل‌اعتنا نیست. او حتی موسیقی «شش و هشت» را یکی از اجزای فراموش‌شده این موسیقی می‌دانست.

با این حال، او انتقاداتی نیز به موسیقی پاپ رایج در لس‌آنجلس در دهه ۱۳۸۰ داشت. در گفت‌وگویی با اختر قاسمی، او جو موسیقایی این شهر را با کمال تأسف «تأثرانگیز» خواند و به‌ویژه از ویدئوکلیپ‌هایی انتقاد کرد که در آنها شعر از درد و غربت سخن می‌گوید، اما کلیپ‌ها دختران و پسران شاد را در حال رقص یا سفر نشان می‌دهند که هیچ همخوانی با محتوای شعر ندارند. انتقاد عقیلی و بسیاری از خوانندگان نسل او، فراتر از اینها، به غلبه تصویر بر صدا به واسطه رونق ساخت ویدئوکلیپ‌ها و اقتضائات بازار بود.

کلامی در میانه ابتذال و پیچیدگی

عقیلی در دوران فعالیت خود نزدیک به ۱۴۰ ترانه خواند و در ۱۶ آلبوم موسیقی فردی و مشترک حضور داشت. او در استفاده از کلام، دیدگاه خاص خود را داشت و معتقد بود که کلام ترانه باید ساده و نزدیک به زبان محاوره باشد، اما در عین حال، هم از ابتذال به دور باشد و هم از نوگرایی‌هایی که فهم کلام را دشوار می‌کند. جهانبخش پازوکی، همشهری و دوست قدیمی عقیلی، یکی از ترانه‌سرایانی بود که در سرودن آنچه مدنظر عقیلی بود، تبحر خاصی داشت و کلام و ملودی بسیاری از موفق‌ترین آوازهای عقیلی از ذهن او سرچشمه گرفته است.

عقیلی با ترانه‌سرایان دیگری چون تورج نگهبان، بیژن سمندر، معینی کرمانشاهی، لیلا کسری، هما میرافشار و ایرج رزمجو نیز همکاری کرد و به استفاده از اشعار شاعرانی چون حافظ، منوچهری دامغانی، وحشی بافقی، باباطاهر، فرخی یزدی، سیمین بهبهانی، مهدی اخوان‌ثالث و پژمان بختیاری نیز علاقه نشان داد.

بازخوانی‌خوان حرفه‌ای

عقیلی به بازخوانی آثار محبوب خود علاقه‌ای وافر داشت و در این زمینه چندان در قید تکراری خواندن آثار نبود. تشخص صدای او در دادن رنگی خاص به این ترانه‌های بازخوانی‌شده مؤثر بود. در این بازخوانی‌ها، تعصبی روی ایرانی بودن ترانه‌ها نداشت و به همین دلیل در کارنامه او، هم «تو ای پری کجایی» و «شد خزان» دیده می‌شود و هم بازخوانی ترانه‌هایی چون Around the World و When I Fall in Love. در میان بازخوانی‌های خارجی، آهنگ Sway که عقیلی خواند، شهرتی بیش از همه یافت؛ شاید جدا از کیفیت ممتاز این اثر، به واسطه نماهنگ زیبایی که برای آن ساخته شده بود.

وطن‌پرستی دور از سیاست و حاشیه

هوشمند عقیلی هنرمندی بود به دور از حاشیه‌های رایج در عرصه هنر. او مدیریت این حاشیه‌ها را ضروری می‌دانست و به سلامت بدنی خود نیز حساسیت داشت و از ورزش غافل نمی‌ماند. به خوانندگان نیز توصیه اکید می‌کرد که برای حفظ تارهای صوتی خود، دود و سیگار را از زندگی حذف کنند.

با وجود ترانه‌هایی که درباره وطن و ایران خواند، در تمام سال‌های غربت‌نشینی از وسوسه پیوستن به گروه‌های سیاسی دور ماند. او وطن‌پرستی راسخ بود که به‌صراحت در گفت‌وگویی پس از حمله آمریکا به افغانستان و عراق، امکان رهایی ایران از طریق حمله نظامی آمریکا را نادرست دانست و اظهار داشت:

«ملت ایران باید خودش برای سرنوشت خودش تصمیم بگیرد، نه به کمک یک نیروی خارجی.»