«باشو، غریبه کوچک»؛ از توقیف ۴.۵ ساله تا جایزه بهترین فیلم کلاسیک ونیز

ایده‌ای ناب و انسانی در دل جنگی ویرانگر، جرقه‌ای شد برای خلق یکی از ماندگارترین آثار سینمای ایران. «باشو، غریبه کوچک»، فیلمی که با نیت صلح و عشق ساخته شد اما سال‌ها در محاق توقیف ماند، اکنون پس از چهار دهه، بار دیگر در صحنه جهانی درخشید و جایزه بهترین فیلم بخش کلاسیک جشنواره معتبر ونیز را از آن خود کرد.

تولد یک ایده در دل جنگ

در دوران هشت سال دفاع مقدس، سوسن تسلیمی با ایده‌ای بکر به سراغ بهرام بیضایی رفت: داستان پسری نوجوان که از جنوب جنگ‌زده می‌گریزد و سر از شمال سرسبز درمی‌آورد. تسلیمی معتقد بود این فیلم، پیامی از عشق و صلح را منتقل خواهد کرد؛ ارتباطی فراتر از کلام میان انسان‌ها، حتی اگر زبان یکدیگر را نفهمند. با وجود پیش‌بینی‌ها مبنی بر توقیف، او بر این باور پافشاری کرد که چنین نخواهد شد.

توقیفی چهار و نیم ساله و تلخی بیضایی

اما پیش‌بینی‌ها درست از آب درآمد و «باشو، غریبه کوچک» توقیف شد. بهرام بیضایی با تلخی از این دوران یاد می‌کند و می‌گوید که این اثر را جز با آنچه بر سرش آمد، به یاد نمی‌آورد. او از «جهنمی» سخن می‌گوید که با وجود نیت پاک و عاشقانه سازندگان برای ادای احترام به آوارگان جنگ، پیش پایشان قرار گرفت و فیلم را برای چهار سال و نیم در توقیف نگه داشت.

«سازندگان «باشو...» عاشقانه و از سر حسن نیت برای ادای احترام به آوارگان جنگ دست به کار شدند اما در برابر آن عشق توام با حسن نیت چنان دوزخی سربرآورد که «باشو...» را چهار سال و نیم در محاق توقیف فرو برد.»

نقش براهنی در رهایی «باشو»

بیضایی هنوز هم به یاد دارد که چگونه یک دیدار تصادفی با رضا براهنی در خیابان، سرنوشت «باشو» را تغییر داد. اگر براهنی از کتاب تازه از توقیف درآمده‌اش نمی‌گفت و از بیضایی درباره کارهایش نمی‌پرسید، و اگر بیضایی از توقیف سه اثرش پس از انقلاب نمی‌گفت، شاید «باشو» هرگز از توقیف خارج نمی‌شد. وساطت براهنی، پس از چهار سال و نیم، این شاهکار را به پرده سینماها بازگرداند؛ فیلمی که به گفته بیضایی، اگر به موقع نمایش داده می‌شد، شاید زندگی بسیاری را دگرگون می‌کرد.

«باشو»: فیلمی درباره جنگ، نه فیلمی جنگی

«باشو، غریبه کوچک» با وجود آنکه به موضوع جنگ می‌پردازد، یک فیلم جنگی نیست. بیضایی صحنه‌های جنگ را تنها در مقدمه‌ای کوتاه و با برش‌های سریع از انفجارها به تصویر می‌کشد. نیمه اول فیلم به بمباران محل زندگی باشو، مرگ خانواده‌اش و فرار او از دل آتش جنگ به شمال آرام و سرسبز اختصاص دارد. اما در نیمه دوم، که بخش اصلی فیلم را تشکیل می‌دهد، خبری از جنگ مستقیم نیست و تنها فلاش‌بک‌های ذهنی باشو به گذشته و لحظه بمباران خانه و مرگ عزیزانش، یادآور آن دوران تلخ است.

استقبال منتقدان و موفقیت در گیشه

«باشو، غریبه کوچک» چند ماه پس از پایان جنگ، در بهمن ۱۳۶۷ در حاشیه هفتمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و یک سال بعد، در ۲۳ بهمن ۱۳۶۸، به اکران عمومی رسید. با وجود اکران در «فصل مرده» نمایش فیلم‌ها، فروش آن قابل قبول بود:

• سال ۱۳۶۸: ۵۰۰ هزار قطعه بلیت
• سال ۱۳۶۹: ۲۷۳ هزار مخاطب دیگر
• مجموع: ۷۷۳ هزار بلیت

منتقدان سینمایی نیز به سرعت جایگاه ویژه این فیلم را درک کردند. در نظرسنجی ماهنامه فیلم برای انتخاب بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران، «باشو...» همواره در جمع ده فیلم محبوب منتقدان قرار داشته است:

افتخار جهانی پس از ۴۰ سال

شامگاه گذشته، ۴۰ سال پس از ساخت و گذراندن فراز و فرودهای بسیار، نسخه ترمیم شده «باشو، غریبه کوچک» در بخش کلاسیک‌های جشنواره معتبر ونیز، جایزه بهترین فیلم را به خانه برد. این افتخار جدید، بار دیگر ارزش‌های هنری و انسانی این اثر جاودانه بهرام بیضایی را به جهانیان یادآوری کرد.