چالش‌های مدیریتی و افت کیفیت در ارکسترهای ملی و سمفونیک تهران

ارکسترهای ملی ایران و سمفونیک تهران، دو نهاد مهم موسیقی کشور، سال‌هاست که با چالش‌های مدیریتی و ساختاری دست و پنجه نرم می‌کنند. این مشکلات، از توقف فعالیت‌ها در دوره‌های مختلف تا افت شدید کیفیت اجراها، میراثی از بی‌برنامگی و اختلافات داخلی است که آینده این مجموعه‌های هنری را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

تاریخچه پرفراز و نشیب ارکستر سمفونیک تهران

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ارکستر سمفونیک تهران با وجود محدودیت‌ها و تحریم‌های اعمال‌شده بر موسیقی، برای مدتی فعالیت خود را متوقف کرد. با تغییر رویکرد حاکمیت و رفع تدریجی برخی ممنوعیت‌ها، این ارکستر ابتدا به اجرای رپرتوارهای انقلابی و سفارشی محدود شد. حضور نوازندگان در جبهه‌های جنگ و اجرا برای رزمندگان، تلاشی برای حفظ حیات این مجموعه بود. به‌تدریج، اجرای رپرتوارهای کلاسیک نیز از سر گرفته شد و ارکستر بار دیگر به مسیر حرفه‌ای خود بازگشت.

تأسیس و دوران طلایی ارکستر ملی ایران

ارکستر ملی ایران در سال ۱۳۷۷ با ابتکار دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با هدف اصلی اجرای آثار آهنگسازان ایرانی تأسیس شد. نخستین اجرای این ارکستر با رهبری فرهاد فخرالدینی و خوانندگی محمدرضا شجریان به روی صحنه رفت. همکاری این ارکستر با شجریان و سپس با خوانندگان جوان‌تر در سال‌های ابتدایی، جایگاه ویژه‌ای برای آن به ارمغان آورد. اما در سال ۱۳۸۸، همزمان با تغییرات مدیریتی، فخرالدینی از سمت خود کناره‌گیری کرد و ارکستر وارد مرحله‌ای جدید و پرچالش شد.

دوران توقف و بازگشایی مجدد

در دوره دوم ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد، هر دو ارکستر از زیرمجموعه دفتر موسیقی به بنیاد رودکی منتقل شدند. این تصمیم در نهایت به توقف کامل فعالیت آن‌ها منجر شد و این وضعیت تا سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ ادامه یافت. پس از چند سال تعطیلی، ارکسترها بار دیگر آغاز به کار کردند. با این حال، حواشی مربوط به انتخاب رهبران دائم، مشکلات استخدامی، استعفاهای دسته‌جمعی نوازندگان و دیگر مسائل، هیچ‌گاه اجازه نداده است که این دو مجموعه دوره‌ای طولانی از فعالیت منسجم و هدفمند را تجربه کنند.

چالش‌های مدیریتی در دولت کنونی

در دولت کنونی نیز این چالش‌ها همچنان پابرجاست. ارکسترهای ملی ایران و سمفونیک تهران زیر نظر بنیاد فرهنگی‌هنری رودکی فعالیت می‌کنند. برخلاف گذشته، ریاست هیئت مدیره این بنیاد بر عهده معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت فرهنگ است و بنیاد مستقیماً زیر نظر وزیر فرهنگ اداره می‌شود، نه معاونت هنری. گفته می‌شود معاون هنری وزارت پیش از انتشار چارت جدید، خواستار بازگرداندن ارکسترها به دفتر موسیقی بوده، اما این درخواست تاکنون بی‌پاسخ مانده است. دفتر موسیقی نیز معتقد است که اداره ارکسترها بخشی طبیعی از وظایفش است.

اقدامات بنیاد رودکی و معاونت هنری

در مقابل، بنیاد رودکی با سرعت بخشیدن به فعالیت‌های خود، شورای ارکسترها را تشکیل داده و حتی اقدام به راه‌اندازی «ارکستر سازهای ایرانی» کرده است. از سوی دیگر، معاونت هنری وزارت فرهنگ نیز به‌تازگی از «ارکستر سمفونی جوانان و گروه کُر» رونمایی کرده که نخستین اجرای آن در موزه هنرهای معاصر برگزار شد. با این حال، سرنوشت «گروه کُر دفتر موسیقی» که همزمان با ارکسترها تعطیل شد، همچنان در ابهام باقی مانده و هیچ مقام مسئولی درباره آن اظهار نظر نمی‌کند.

پیامدهای اختلافات و افت کیفیت

اختلافات مدیریتی میان معاونت هنری و بنیاد رودکی بر سر اداره این دو ارکستر، آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر جای گذاشته است. نبود برنامه‌ریزی بلندمدت و تمرکز بر اجراهای مناسبتی و سفارشی با تمرین‌های کوتاه، سطح کیفی این ارکسترها را به شدت کاهش داده است. چنین ارکسترهایی نیازمند انسجام، برنامه‌ریزی راهبردی و تمرین‌های منظم هستند تا هم توان نوازندگان حفظ شود و هم کیفیت آثار قابل دفاع باشد. متأسفانه، این دو ارکستر که می‌توانستند امروز به‌عنوان نمونه و الگویی مناسب در ارکسترهای کشور مطرح باشند، سطح کیفی‌شان از برخی ارکسترهای خصوصی که با مشکلات عدیده سروکار دارند نیز پایین‌تر است.