تحول بغداد: رونق ساخت‌وساز و اصلاحات اقتصادی در عراق پس از سال‌ها بی‌ثباتی

ماموریت محمد شیاع السودانی: بازسازی و توسعه

محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، در گفت‌وگو با اکونومیست، بر برنامه‌های گسترده دولت برای بهبود خدمات و زیرساخت‌ها پس از سال‌ها درگیری تاکید کرد. از زمان آغاز به کار دولت او در اکتبر ۲۰۲۲، پیشرفت‌های چشمگیری در بغداد و سایر نقاط کشور حاصل شده است:

• زیرساخت‌ها: ۲۰ پل و تقاطع غیرهمسطح در بغداد ساخته شده است که یکی از آن‌ها تنها در ۸۰ روز به اتمام رسید.
• بهداشت: دست‌کم چهار بیمارستان جدید، از جمله نخستین مرکز تخصصی سرطان در عراق و یک بیمارستان مراقبت‌های ویژه با طراحی کره‌ای، افتتاح شده‌اند.
• آموزش: بیش از ۱۷۰۰ مدرسه ساخته یا بازسازی شده‌اند که نشان‌دهنده توجه ویژه به بخش آموزش است.
• گردشگری و تجارت: نیم‌دوجین هتل لوکس در آستانه افتتاح قرار دارند و شرکت BP فعالیت‌های خود را از سر گرفته است. مذاکراتی نیز با غول‌های نفتی آمریکا، اکسون‌موبیل و شورون، در جریان است.

این شور و شوق عمرانی ریشه در چند عامل کلیدی دارد. نخست، امنیت در عراق به شکل قابل توجهی بهبود یافته و کشور در آرام‌ترین دوره خود از سال ۲۰۰۳ به سر می‌برد. دوم، اصلاحات در بخش بانکی دسترسی به اعتبار را تسهیل کرده است. درآمدهای نفتی و ساختمانی که پیش‌تر به خارج از کشور سرازیر می‌شد، اکنون بیشتر در داخل عراق هزینه می‌شود.

السودانی خود را متعهد به پیشبرد پروژه‌های دولتی و خصوصی از میان بوروکراسی کند عراق می‌داند. او اغلب به جای یک سیاستمدار، مانند یک سرکارگر عمل کرده، با مدیران تماس می‌گیرد و سرزده از کارگاه‌ها بازدید می‌کند. او ریاست کمیته‌های سرمایه‌گذاری قدرتمندی را بر عهده دارد که می‌توانند پروژه‌ها را با سرعت بی‌سابقه‌ای تصویب کنند. نمیر العقابی، رئیس شرکت امواج، یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های املاک عراق، می‌گوید: «کاری که قبلاً یک یا دو سال طول می‌کشید، حالا در یک جلسه انجام می‌شود.»

دیجیتالی‌شدن خدمات و افزایش درآمدهای گمرکی

پیشرفت‌ها تنها به پایتخت محدود نیست و دولت السودانی بسیاری از خدمات دولتی را دیجیتالی کرده است:

• صدور گذرنامه: اداره گذرنامه بغداد اکنون در ۴۵ دقیقه گذرنامه جدید صادر می‌کند که مسئولان ادعا می‌کنند سریع‌ترین زمان ممکن در جهان است.
• درآمد گمرک: تا پیش از سال ۲۰۲۳، درآمد سالانه گمرک هرگز از ۹۰۰ میلیارد دینار عراقی (۶۹۰ میلیون دلار) فراتر نرفته بود. اما امسال انتظار می‌رود این رقم از ۳ تریلیون دینار عبور کند.
• مبارزه با فساد: با دیجیتالی‌شدن اقتصاد، روزهایی که محموله‌های آیفون را به عنوان موز وارد می‌کردند تا از پرداخت عوارض فرار کنند، به پایان رسیده است.
• پرداخت‌های الکترونیکی: حقوق کارکنان دولت دیگر نقدی پرداخت نمی‌شود و هزینه خدمات دولتی، از جمله گذرنامه‌های سریع، فقط با کارت بانکی قابل پرداخت است. پنج سال پیش تقریباً هیچ عراقی کارت بانکی نداشت، اما امروز داشتن کارت به ضرورتی روزمره تبدیل شده است.

چالش‌ها و موانع پیش رو

با وجود این پیشرفت‌ها، برخی تغییرات دشوارتر بوده‌اند. السودانی از رویارویی مستقیم با شبه‌نظامیان پرهیز کرده است؛ گروه‌هایی که بخش بزرگی از سیاست و اقتصاد عراق را در کنترل دارند. او اظهار داشته است: «می‌خواهم آن‌ها سرمایه‌گذاری کنند. می‌خواهم سرگرم شکوفایی شوند.» بسیاری از این گروه‌ها شرکت‌هایی تاسیس کرده و برای قراردادهای دولتی رقابت می‌کنند. اما منتقدان معتقدند این رویکرد تنها پوششی به شبه‌نظامیان داده تا ثروتمندتر شوند و نفوذ خود را بر دولت تحکیم کنند. به گفته آنان، نخست‌وزیر در عمل آن‌ها را در ساختار دولت ادغام کرده، بدون آنکه پاسخگو باشند.

کارنامه السودانی کاستی‌های دیگری نیز دارد:

• بدنه عظیم دولت: او کار چندانی برای کوچک‌کردن بدنه عظیم دولت انجام نداده است؛ بیش از ۱۰ میلیون عراقی حقوق‌بگیر دولت‌اند که یکی از بالاترین نسبت‌های کارکنان دولتی به بخش خصوصی در جهان است.
• اصلاح بخش انرژی: تلاش‌های او برای اصلاح بخش انرژی عراق به دلیل مقاومت گروه‌های وابسته به شبه‌نظامیان ناکام مانده است.
• فساد: فساد همچنان گسترده است و به عنوان یک چالش جدی باقی مانده است.

آینده عراق و انتخابات پیش رو

ظرفیت‌های بالقوه عراق بسیار عظیم است. جمعیت این کشور طبق سرشماری ۲۰۲۴ حدود ۴۶ میلیون نفر است و هر سال نزدیک به یک میلیون نفر افزایش می‌یابد. اکنون ۲۰ میلیون عراقی بیشتر از زمان پیش از حمله آمریکا در این کشور زندگی می‌کنند. انتخابات نیز قرار است در نوامبر برگزار شود و السودانی خواهان دور دوم نخست‌وزیری است تا کار ناتمام خود را ادامه دهد.

اما حتی اگر عراقی‌ها از اصلاحات او استقبال کنند، این تضمین‌کننده پیروزی‌اش نیست. بسیاری از گروه‌های «چارچوب هماهنگی شیعیان» او را تهدیدی برای منافعشان می‌دانند. اگر این گروه‌ها علیه او متحد شوند، همه پیشرفت‌های کنونی می‌تواند موقتی باشد و آینده سیاسی عراق را با ابهامات جدیدی روبرو سازد.