تذکرات خارج از دستور؛ چالش نظم و کارآمدی در مجلس شورای اسلامی

حق نماینده و چارچوب‌های قانونی

بر اساس آیین‌نامه داخلی مجلس و قانون اساسی، بیان اخطار و تذکر حق مسلم هر نماینده است. با این حال، در هر دو مورد تأکید شده است که نمایندگان باید تذکرات و اخطارهای خود را در چارچوب موضوع مطرح شده در دستور کار جلسه علنی ارائه دهند. این اصل، برای حفظ کارایی و تمرکز مجلس بر وظایف اصلی خود، حیاتی است.

واکنش هیئت رئیسه و رئیس مجلس

در بسیاری از جلسات علنی، شاهد بوده‌ایم که برخی نمایندگان از ابتدای جلسه و در حین بررسی طرح‌ها و لوایح، تذکرات و اخطارهایی خارج از دستور داده‌اند. این موضوع بارها با تذکر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، و نواب رئیس مواجه شده و به دلیل خارج از دستور بودن و مغایرت با آیین‌نامه داخلی، مورد اعتراض و حتی قطع میکروفن نماینده قرار گرفته است. قالیباف چندین نوبت اعلام کرده که دیگر با این موضوع مدارا نخواهد کرد و میکروفن هر فردی که خارج از دستور صحبت کند، قطع خواهد شد.

آیین‌نامه داخلی و ضمانت‌های اجرایی

ماده ۷۶ آیین‌نامه داخلی مجلس تصریح می‌کند که نمایندگان بر اساس مسئولیت خود، متعهد به حفظ جایگاه و اعتبار مجلس و رعایت نظم و نوبت و اجرای آیین‌نامه داخلی هستند. در صورت عدم رعایت این تعهدات، اقدامات زیر به ترتیب از سوی رئیس مجلس اعمال خواهد شد:

• تذکر شفاهی در جلسه علنی
• اخطار در جلسه علنی
• احضار و توبیخ متخلف در جلسه هیئت رئیسه

همچنین، مواد ۷۷، ۷۸ و ۷۹ آیین‌نامه داخلی به تفصیل به این موضوع پرداخته‌اند:

رئیس جلسه نسبت به نمایندگانی که از موضوع مذاکره خارج می‌شوند و یا بدون اجازه صحبت می‌کنند و همچنین نسبت به نمایندگانی‌که به واسطه عدم رعایت آیین‌نامه داخلی یا به انحاء دیگر رعایت نظامات مجلس را نمی‌نمایند تذکر می‌دهد.

در صورتی که رئیس به یکی از نمایندگان دو بار تذکر دهد و نماینده مجدداً از حدود نظم خارج شود، رئیس به او اخطار می‌کند. توبیخ که منجر به درج در پرونده و گزارش در مجلس می‌شود، در موارد زیر اجرا می‌گردد:

• در صورتی که نماینده‌ای پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود.
• در صورتی که نماینده‌ای ظرف مدت یک ماه چهار مرتبه در جلسات متوالی یا شش مرتبه در مجموع مورد تذکر واقع شده باشد.

تأثیر تذکرات خارج از دستور بر کارآمدی مجلس

طرح تذکرات و اخطارهای خارج از دستور در برخی مواقع باعث آسیب دیدن زمان در نظر گرفته شده برای رسیدگی به طرح و لایحه در دستور کار می‌شود و در بسیاری از موارد گلایه نمایندگانی را که می‌خواهند در موضوع اصلی تذکر یا اخطار دهند، به دنبال داشته است. اداره مجلس بر اساس آیین‌نامه داخلی و قانون اساسی، قطعاً به بررسی به موقع طرح‌ها و لوایح، ارتقای کارآمدی و اثربخشی بیشتر کمک می‌کند.

راهکارهای پیشنهادی برای حل مشکل

عباس گودرزی، سخنگوی هیئت رئیسه مجلس شورای اسلامی، در این باره اظهار داشت که در آیین‌نامه داخلی مجلس، زمان‌های مشخصی برای تذکرات خارج از دستور (یک، دو یا سه دقیقه‌ای که گاهی تا پنج دقیقه نیز می‌رسد) تعیین شده است. وی افزود که هیئت رئیسه بارها این موضوع را به بحث گذاشته تا این تذکرات به حداقل و نهایتاً به صفر برسد.

گودرزی تأکید کرد که آیین‌نامه در این زمینه نیاز به اصلاحاتی دارد تا هم دستور کار مجلس مختل نشود و هم فضای بهتری برای بیان تذکرات و نقطه نظرات خارج از دستور نمایندگان فراهم شود. او همچنین پیشنهاد داد که یک زمان باز و مبسوط در زمان غیر صحن علنی مجلس در نظر گرفته شود تا نمایندگان بتوانند نکات خود را بیان کنند و وزارتخانه‌ها نیز ملزم به پاسخگویی شوند.

نقش پاسخگویی دولت در کاهش تذکرات

سخنگوی هیئت رئیسه مجلس خاطرنشان کرد که بخشی از این وضعیت به عدم پاسخگویی به موقع دولت برمی‌گردد. اگر نماینده‌ای نکته‌ای را در چارچوب قانون مطرح کند و یا مسئله‌ای از مسائل مردم و جامعه را منعکس کند و در زمان معقول و متعارف پاسخ بگیرد، نیازی به تذکر در تریبون مجلس نخواهد بود. افزایش پاسخگویی دولت به مجلس می‌تواند به کاهش تذکرات و نظام‌مند شدن این مسئله کمک شایانی کند.

بارها در هیئت رئیسه مجلس این موضوع را به بحث گذاشتیم که ترتیبی اعمال شود که این تذکرات خارج از دستور به حداقل و نهایتاً به صفر برسد.

گودرزی در پایان اشاره کرد که در هر دوره از مجلس، به فراخور پیشنهاد نمایندگان، اصلاحاتی در کمیسیون آیین‌نامه داخلی صورت می‌گیرد و مسیر اعمال هرگونه اصلاحیه، اصلاح آیین‌نامه است. او تأکید کرد که در چارچوب آیین‌نامه می‌توان ظرفیت‌های بیشتری را پیش‌بینی کرد، هرچند این ظرفیت‌ها در جای جای آیین‌نامه دیده شده است.