آیا زمین در آستانه ششمین انقراض دسته‌جمعی قرار دارد؟

بحث داغی در میان پژوهشگران درباره وضعیت فعلی تنوع زیستی زمین در جریان است. در حالی که برخی معتقدند بشریت هم‌اکنون وارد ششمین رویداد انقراض دسته‌جمعی شده است، گروهی دیگر این دیدگاه را رد کرده و بر این باورند که هنوز به نقطه فاجعه نرسیده‌ایم. این دوگانگی دیدگاه‌ها، پرسشی جدی را مطرح می‌کند: آیا ما تنها شاهد هشدارهای پراکنده و سوءتفاهم‌های علمی هستیم، یا آغاز سقوط بی‌بازگشت تنوع زیستی؟

نتایج یک پژوهش تازه نشان می‌دهد که شاید زمین، دست‌کم فعلاً، وارد ششمین رویداد انقراض دسته‌جمعی نشده باشد. این مطالعه حاکی از آن است که انقراض سرده‌ها در اثر فعالیت‌های انسانی در چند قرن اخیر، پدیده‌ای نادر بوده است. با این حال، همه متخصصان با این نتیجه‌گیری موافق نیستند و بحث‌ها همچنان ادامه دارد.

تعریف انقراض دسته‌جمعی: دیدگاه‌های متفاوت

جراردو سبالوس، بوم‌شناس تکاملی از دانشگاه ملی خودمختار مکزیک و یکی از پژوهشگران مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ که زمین را در آستانه انقراض دسته‌جمعی معرفی کرده بود، تأکید می‌کند که تعریف این پدیده بر عهده کسانی است که آن را مطالعه می‌کنند.

سبالوس خاطرنشان می‌کند که پنج انقراض شناخته‌شده تاریخ زمین، از جمله انقراضی که حدود ۶۶ میلیون سال پیش دایناسورهای غیرپرنده را از میان برد، با نابودی ناگهانی تنوع زیستی همراه بوده‌اند؛ رویدادهایی که به حذف دست‌کم ۷۵ درصد از گونه‌ها منجر شدند. در چنین فجایعی، سطوح بالاتر تاکسونومی (رده‌بندی جانداران) همچون سرده و خانواده نیز نابود می‌شوند و این به معنای از دست رفتن بخش مهمی از تاریخ تکاملی است.

یافته‌های پژوهش جدید: آمار و ارقام

پژوهش سال ۲۰۲۳ نشان داده بود که سرده‌های چهاراندامان (tetrapods)، مهره‌داران اندام‌دار و نوادگانشان، با سرعتی نگران‌کننده در حال ناپدید شدن هستند. در برابر این دیدگاه، جان وینز از دانشگاه آریزونا و کریستن سابان از هاروارد، در مطالعه تازه استدلال کردند که چهاراندامان تنها دو درصد از کل گونه‌ها را شامل می‌شوند. آن‌ها برای رسیدن به تصویری جامع‌تر، داده‌های بیش از ۱۶۳ هزار گونه از ۲۲ هزار سرده را از پایگاه اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) گردآوری و تحلیل کردند.

میزان انقراض سرده‌ها در ۵۰۰ سال اخیر

• پستانداران: کمتر از دو درصد از سرده‌ها
• همه گروه‌ها: کمتر از نیم درصد از سرده‌ها

وینز می‌گوید: «این آمار حتی به ۷۵ درصد نزدیک هم نیست.»

الگوی انقراض‌ها: تمرکز بر جزایر

تیم پژوهشی با نگاه دقیق‌تر به محل انقراض‌ها، دریافت که بیش از نیمی از ۱۰۲ انقراض مربوط به سرده‌ها، شامل پستانداران و پرندگان بوده و سه‌چهارم آن‌ها به جانوران ساکن در جزایر اختصاص داشته است. اوج انقراض‌ها نیز هم‌زمان با ورود انسان‌ها به جزایر و فشار شدید بر گونه‌های محلی حساس رخ داده و از اوایل قرن بیستم تاکنون، نرخ انقراض روند کاهشی داشته است.

وینز در جمع‌بندی توضیح می‌دهد: «الگوی گذشته عجیب است و نقشه آشکاری برای آینده ارائه نمی‌دهد.»

کاهش جمعیت در برابر انقراض کامل

اما از نگاه سبالوس و پل ارلیش، همکارش در مطالعه ۲۰۲۳، مقاله جدید جنبه کلان ماجرا را نادیده گرفته است. این دو دانشمند باور دارند که کاهش شدید جمعیت گونه‌ها، مانند روندی که در میان حشرات گزارش شده، اهمیت بیشتری دارد تا اینکه آخرین فرد یک گونه زنده باشد یا نه.

ارلیش هشدار می‌دهد: «ما در حال از دست دادن توانایی خود برای حفظ تمدن هستیم. وقتی تقریباً همه حشرات از بین می‌روند و تنها جمعیت‌های اندک باقی می‌مانند، بازی با اعداد و شمارش گونه‌هایی که ممکن است منقرض شوند یا خیر، هیچ معنایی ندارد.»

اهمیت دقت علمی و هشدارهای آینده

لیا گربر، بوم‌شناس در دانشگاه ایالتی آریزونا، دیدگاه میانه‌روتری ارائه می‌دهد و بر اهمیت دقت علمی تأکید می‌کند.

او توضیح می‌دهد: «باید دقیقاً بدانیم چه چیزی را سنجش و گزارش می‌کنیم. اگر شواهد بیش از اندازه اغراق‌آمیز بیان شوند، اعتماد عمومی تضعیف خواهد شد. فعالیت‌های انسانی همچنان تغییرات عمیقی در تنوع زیستی ایجاد می‌کند، اما هر معیاری به معنای انقراض دسته‌جمعی نیست.»

جان وینز نیز با اشاره به اهمیت این نکته، تأکید می‌کند که نباید تنها به جلوگیری از یک «انقراض دسته‌جمعی» بسنده کنیم، زیرا این کمترین حد انتظار است. او می‌گوید چنین هدفی بسیار ضعیف و بی‌اهمیت است؛ در واقع باید به نقطه‌ای برسیم که حتی یک گونه هم از دست نرود.

با وجود همه اختلاف‌نظرها، وینز هشدار می‌دهد که خطر همچنان جدی و روبه‌افزایش است. او وضعیت امروز زمین را به ایستادن بر لبه پرتگاه تشبیه می‌کند و توضیح می‌دهد که احتمال دارد در صد سال آینده، تغییرات اقلیمی باعث نابودی ۳۰ تا ۴۰ درصد گونه‌های موجود شود. به گفته او، چنین اتفاقی فاجعه‌ای بزرگ خواهد بود، اما برای آن‌که به عنوان یک انقراض دسته‌جمعی شناخته شود، عدد باید دست‌کم دو برابر باشد.

این پژوهش در نشریه PLOS Biology منتشر شده است.