راهکارهای نوین برای ساماندهی محورهای تاریخی تهران: از پیاده‌راه‌سازی تا مشارکت مردمی

نشست تخصصی «ساماندهی محورهای تاریخی شهر تهران» با هدف بررسی راهکارها و چالش‌های پیش‌رو در حفظ و احیای بافت‌های ارزشمند پایتخت، به همت گروه نوسازی و بازآفرینی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران برگزار شد. این گردهمایی مهم با حضور جمعی از متخصصان و مسئولان برجسته از جمله حمیدرضا حاجوی، معاون بافت و بناهای تاریخی شهر تهران، محمدسعید ایزدی، معاون اسبق وزیر راه و شهرسازی، حسین راعی، عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت و مجید روستایی، عضو هیأت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران، به بحث و تبادل نظر پیرامون ابعاد مختلف این موضوع پرداخت.

۴ پروژه مطالعاتی برای احیای قلب تاریخی تهران

عبدالله خرسندیان، رئیس گروه نوسازی و بازآفرینی مرکز مطالعات، در این نشست به اهمیت محورهای تاریخی به عنوان شاهرگ‌های حیاتی و هویت‌ساز شهر تهران اشاره کرد. وی تأکید کرد که هدف از ساماندهی بافت تاریخی، حفظ و نگهداری بافت موجود با حداقل هزینه و کمترین تخریب است.

خرسندیان افزود که ساماندهی محورهای تاریخی می‌تواند به موتور محرک توسعه گردشگری شهری، هویت‌بخشی به نسل جوان و بازآفرینی قلب تاریخی شهر تبدیل شود. در همین راستا، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران چهار پروژه مطالعاتی کلیدی را در دست اجرا دارد که شامل موارد زیر است:

• تدوین برنامه راهبردی ارتقای تاب‌آوری شهری در محدوده حصار ناصری.
• برنامه عملیاتی بهره‌برداری از بناهای ارزشمند و معاصر غیر میراثی تهران.
• باز زنده‌سازی مجموعه باغ علاءدوله برای شناسایی ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی.
• ظرفیت‌سنجی تعریف پروژه‌های محرک توسعه با هدف بازآفرینی شهری.

طرح تفصیلی حصار ناصری در انتظار تصویب و تدوین اطلس سرمایه‌گذاری

حمیدرضا حاجوی، معاون بافت و بناهای تاریخی شهر تهران، به اقدامات مؤثر معاونت متبوع خود اشاره کرد. وی از اجرای پروژه‌هایی نظیر طراحی و ایجاد سامانه QR-Code برای معرفی ابنیه تاریخی، تدوین اطلس سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در بناهای تاریخی تحت تملک شهرداری و تدوین دستورالعمل شناسایی ابنیه با ارزش معاصر تهران خبر داد.

حاجوی همچنین به تصویب لایحه شهردار تهران در خصوص «سیاست‌گذاری و فرآیند صدور پروانه مرمت، حفظ، احیاء و تعیین کاربرد بناهای تاریخی و ارزشمند تهران» در تاریخ ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ در شورای شهر اشاره کرد. این مصوبه، زمینه‌ساز تشکیل کمیته سیاست‌گذاری، تملک و بهره‌برداری بناهای تاریخی فرهنگی شده که می‌تواند تحولی در مدیریت یکپارچه این میراث ایجاد کند.

وی همچنین از تدوین زیرساخت گردشگری مجازی با معرفی ۲۰۰۰ مکان رویدادهای شهری و جانمایی ۲۴۲ ابنیه ثبت ملی خبر داد و تأکید کرد: «هوشمندسازی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، کلید حفظ و معرفی میراث فرهنگی در دنیای امروز است.»

معاون بافت و بناهای تاریخی شهر تهران تصریح کرد که بازنگری طرح تفصیلی ضوابط ویژه محدوده حصار ناصری (عمدتاً در منطقه ۱۲ و بخشی از منطقه ۱۱) تهیه و تدوین شده و در نوبت کمیسیون ماده ۵ برای تصویب است. وی ابراز امیدواری کرد که وزارت میراث فرهنگی موضوع ابنیه واجد ارزش و ثبت ملی را به شهرداری اعلام کند.

حاجوی در ادامه افزود: «اقدامی که اخیراً به ثمر رسید، تدوین اطلس سرمایه‌گذاری ابنیه ثبت ملی متعلق به شهرداری تهران در مناطق ۱۱ و ۱۲ برای اولین بار است. این نکته بسیار اهمیت دارد که ما بناهای واجد ارزش را تبدیل به دفتر کار نکنیم. ما در معاونت شهرسازی اولین دستگاهی خواهیم بود که این موضوع را اجرا خواهیم کرد و از وزارت میراث فرهنگی درخواست داریم که رویه خود را در بهره‌برداری از ابنیه واجد ارزش و تبدیل آن به دفتر کار تغییر دهند.»

پیاده‌راه‌سازی؛ راهکاری برای ساماندهی محورهای تاریخی

محمد سعید ایزدی، معاون اسبق وزیر راه و شهرسازی و عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی سینا همدان، در این نشست اظهار کرد: «تبدیل خیابان‌ها به پیاده‌راه در مراکز شهرها می‌تواند به عنوان راهکاری برای ساماندهی محورهای تاریخی و ارتقای کیفی محیط شهری مورد توجه قرار گیرد.»

وی با مرور تجارب بین‌المللی مانند پروژه شهری بانیولس اسپانیا و همچنین تجارب داخلی در شهرهایی مانند قم، بر ضرورت تدوین سند جامعی برای تعریف راهبردها، سیاست‌ها و برنامه‌های عملیاتی ساماندهی محورهای تاریخی تهران تأکید کرد.

تلفیق روش‌های سنتی و ارزش‌محور در مدیریت میراث فرهنگی

حسین راعی، عضو هیأت علمی گروه مرمت معماری و شهری دانشگاه علم و صنعت، پیشنهاد داد که امروزه باید به جای اصطلاح «محورهای تاریخی» از «محورهای زندگی» استفاده کنیم؛ چرا که میراث فرهنگی تنها در صورتی پایدار می‌ماند که به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود.

راعی بر لزوم تلفیق دو روش سنتی و ارزش‌محور در مدیریت میراث فرهنگی تأکید کرد:

• روش سنتی: بر حفاظت از مواد و مصالح تمرکز دارد.
• روش ارزش‌محور: به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطی میراث فرهنگی می‌پردازد.

وی افزود که ترکیب این دو روش می‌تواند به حفاظت پایدار منجر شود. او همچنین بر ضرورت «مدیریت تغییرات» در محوطه‌های تاریخی تأکید کرد و افزود: «مدیریت اثربخش نیازمند حفظ ارزش‌های برجسته اثر، نگهداری از محدوده‌های تأثیرگذار و آماده‌سازی مکان برای استفاده دوباره بر اساس نیازهای واقعی مردم است.»

مشارکت مردمی؛ کلید موفقیت در پروژه‌های بازآفرینی شهری

مجید روستایی، عضو هیأت مدیره شرکت بازآفرینی شهری، با ارائه نمونه‌های موفق بازآفرینی محورهای تاریخی در شهرهای مختلف ایران از جمله محور سنگ سیاه شیراز، گذر محتشم کاشان، محور فیض‌آباد کرمانشاه و محور آقازمان سنندج، به تحلیل اقدامات انجام شده پرداخت.

روستایی با اشاره به تقسیم‌بندی طرح‌های بازآفرینی به سه نسل مختلف گفت:

• نسل اول: مبتنی بر روان‌بخشی محورها.
• نسل دوم: بر بازگشایی معابر.
• نسل سوم: بر تجهیز محورها و ارتقای زیرساخت‌ها متمرکز بوده است.

وی همچنین با مرور تجارب بین‌المللی، بر اهمیت مشارکت مردمی، توسعه اقتصادی پایدار و توجه به پیوندهای اجتماعی در پروژه‌های بازآفرینی تأکید کرد.