پیشنهاد «بن‌کارت نان»؛ راهکاری برای کیفیت یا تهدیدی برای اقشار کم‌درآمد؟

چالش‌های کنونی یارانه نان و پیشنهاد جدید

محمدجواد کرمی، رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف، روز گذشته (۱۶ شهریور ماه) در جمع خبرنگاران اظهار داشت که اجرای طرح‌هایی نظیر «بن‌کارت نان» یا «کارت نان» می‌تواند به مردم امکان خرید نان باکیفیت‌تر را بدهد و همزمان بر قیمت و کیفیت نان تأثیر مثبت بگذارد. این پیشنهاد در حالی مطرح می‌شود که دولت سالانه ۲۵۰ همت یارانه برای نان پرداخت می‌کند، اما به گفته کرمی، هیچ‌یک از سه ضلع اصلی این مثلث – نانوایان، مردم و دولت – از وضعیت موجود رضایت ندارند.

کرمی با اشاره به مسیر اشتباه در حوزه گندم، آرد و نان، به‌ویژه در سال ۱۴۰۱ که طرح هوشمندسازی اجرا شد و موفقیت‌آمیز نبود، تأکید کرد که باید برنامه‌ای برای خروج از این شرایط عملی شود. او نسخه پیشنهادی صنف خود را پرداخت مستقیم یارانه به مردم می‌داند:

«دولت یارانه را به حلقه نهایی یعنی مردم بپردازد. یعنی مردم پول در حسابشان باشد و بروند در نانوایی‌هایی که نان باکیفیت‌تر تولید می‌کنند خرید کنند.»

این طرح به معنای واریز پول نان به کارت مردم و یکسان‌سازی قیمت آرد است که به گفته او، مردم را به سمت خرید از واحدهای باکیفیت‌تر سوق می‌دهد. با این حال، منتقدان اشاره می‌کنند که آزادسازی یارانه نان می‌تواند قیمت این کالا را افزایش داده و آن را از سبد غذایی بسیاری از اقشار حذف کند.

سابقه طرح‌های هوشمندسازی و موضع رئیس‌جمهور

پیشنهاد بن‌کارت نان در حالی مطرح می‌شود که اصناف بر آن پافشاری دارند. رئیس کارگروه آرد و نان یادآور شد که رئیس‌جمهور در زمان تصویب قانون هدفمندی یارانه‌ها، به عنوان نماینده مجلس، ماده قانونی پرداخت مستقیم یارانه نان به مردم را امضا کرده بود که این به معنای موافقت تلویحی او با این رویکرد است.

در گذشته نیز پروژه‌های متعددی برای هوشمندسازی نان اجرا شده بود. در ابتدای اجرای طرح هوشمندسازی یارانه نان در سال ۱۴۰۱، قرار بود به هر خانوار «کارت نان» یا اعتبار الکترونیکی اختصاص یابد، مشابه کارت سوخت، که دولت یارانه را مستقیماً روی آن شارژ کند. اما به دلیل پیچیدگی‌های اجرایی و هزینه‌های بالا، این طرح کنار گذاشته شد.

دولت به جای آن، تصمیم گرفت کارت‌خوان‌های هوشمند را در اختیار نانوایان قرار دهد. با این روش، بدون افزایش قیمت نان برای مصرف‌کننده، یارانه آرد بر اساس میزان فروش واقعی هر نانوایی محاسبه و تخصیص یافت. برای اجرای این سیاست، نانوایی‌ها با صرف اعتباری حدود یک همت به دستگاه‌های هوشمند مجهز شدند تا میزان فروش آن‌ها مستقیماً زیر نظر دولت ثبت شود.

همچنین، عرضه نان در پلتفرم‌های آنلاین نیز موضوع دیگری بود که برای آن کارگروه‌هایی تشکیل و طرح‌های پایلوتی اجرا شد.

نتایج طرح‌های قبلی و دلایل نارضایتی

با گذشت زمان از اجرای طرح‌های هوشمندسازی، یک نتیجه روشن شده است: این همه هزینه کمکی به بهبود کیفیت نان نکرده است. اصناف معتقدند که نانوا با دریافت یارانه، انگیزه کافی برای بهبود کیفیت محصول خود ندارد. حتی برخی بر این باورند که برای جبران افزایش هزینه‌های مغازه و نیروی کار، نانوایان کیفیت آرد را کاهش داده‌اند. نانوایان نیز از قیمت دستوری دولت گلایه دارند و معتقدند قیمت واقعی نان بسیار بیشتر از نرخ کنونی است.

تحرکات جدید برای آزادسازی قیمت نان

از آغاز فروردین امسال، پیشنهاد کارت نان بار دیگر از سوی حامیان ایده آزادسازی قیمت نان به شکل جدی‌تری مطرح شد. پیش از نشست اخیر، در اواخر مرداد ماه نیز رئیس اتاق اصناف تهران پیشنهاد «کارت نان» را با استدلال‌های مشابه مطرح کرده بود.

رئیس کارگروه آرد در اوایل فروردین ماه امسال درباره عملکرد این کارت توضیح داده بود:

«اگر امروز مردم برای خرید نان ۵۰۰۰ تومان پرداخت می‌کنند و قیمت واقعی نان ۱۷ هزار تومان باشد، دولت می‌تواند آن ۱۲ هزار تومان تفاوت را به‌صورت مستقیم به حساب مردم واریز کند. در این حالت، پول در اختیار مردم قرار می‌گیرد و خودشان انتخاب می‌کنند که چه نوع نانی بخرند؛ نان لواش، بربری، سنگک یا حتی نان فانتزی. این فضا، یک بازار رقابتی ایجاد می‌کند.»

این پیشنهادها در حالی مطرح می‌شود که بر اساس گزارش اخیر روزنامه فرهیختگان، ۵ درصد از کارت‌های بانکی، حدود ۳۵ درصد از کل نان کشور را خریداری می‌کنند. این آمار نشان می‌دهد که آزادسازی قیمت نان و افزایش نرخ آن، می‌تواند قشر فرودست را از نانوایی‌ها دورتر کرده و آن‌ها را به فروش سهمیه نان خود ترغیب کند.

در نهایت، باید دید که آیا این بار «هوشمندسازی نان» می‌تواند در خدمت همه اقشار جامعه و سه ضلع اصلی این معادله – دولت، مردم و نانواها – قرار گیرد یا همچون بسیاری از طرح‌های مشابه، تنها به ابزاری برای پیگیری منافع دولت محدود خواهد شد.