مونسون هند از کنترل خارج شد: سیلاب‌های بی‌سابقه و عوامل اقلیمی

بارندگی‌های بی‌سابقه و آمار نگران‌کننده

بر اساس گزارش اداره هواشناسی هند (IMD)، برخی از مناطق پنجاب، هاریانا و راجستان در یک دوره ۲۴ ساعته، بارندگی‌هایی بیش از ۱۰۰۰ درصد بالاتر از حد نرمال را تجربه کرده‌اند. بین ۲۸ آگوست تا ۳ سپتامبر، میزان بارندگی در شمال غرب هند ۱۸۰ درصد و در جنوب ۷۳ درصد بالاتر از میانگین بوده است. پیش‌بینی‌ها حاکی از ادامه بارندگی‌های شدید در بخش‌های وسیعی از کشور در هفته جاری است.

این بارندگی‌های شدید، رانش زمین و سیلاب‌های ویرانگری را در پی داشته که روستاها و شهرها را به زیر آب برده و جان صدها نفر را گرفته است. اما چه عواملی باعث شده‌اند که بارندگی‌ها تا این حد شدید شوند؟

تغییرات اقلیمی و رفتار مونسون

بحران اقلیمی به طور فزاینده‌ای رفتار مونسون را تغییر می‌دهد. دانشمندان معتقدند که یکی از تغییرات اصلی، افزایش قابل توجه رطوبت در هوا، هم از اقیانوس هند و هم از دریای عرب، به دلیل گرمایش جهانی است.

در گذشته، باران‌های موسمی به طور پیوسته و یکنواخت در طول چهار ماه (ژوئن، جولای، آگوست و سپتامبر) پخش می‌شدند. اما هواشناسان مشاهده کرده‌اند که اکنون باران‌ها اغلب پس از یک دوره خشکسالی طولانی، در حجم‌های عظیم و در مدت زمان کوتاه در یک منطقه کوچک می‌بارند. کارشناسان می‌گویند این پدیده به ویژه در مناطق کوهستانی که ابرهای مملو از رطوبت به تپه‌ها برخورد می‌کنند و مقادیر زیادی باران را به سرعت در یک منطقه کوچک فرو می‌ریزند، رو به افزایش است که به آن «بارش ابری» (cloudburst) می‌گویند. این یکی از دلایل اصلی ویرانی در ایالت‌های هیمالیایی اوتاراکند، کشمیر تحت کنترل هند و هیماچال پرادش در هفته اول آگوست بود.

رقص جوی: مونسون و اختلالات غربی

در ماه آگوست، بارندگی‌های طولانی و حتی بسیار شدید، ایالت‌هایی مانند پنجاب و هاریانا را برای روزها درگیر کرد. هواشناسان می‌گویند این پدیده عمدتاً ناشی از تعامل بین سیستم موسمی موجود در شبه‌قاره هند و اختلالات غربی بوده است. اختلالات غربی یک سیستم کم‌فشار است که در منطقه مدیترانه سرچشمه می‌گیرد و به سمت شرق حرکت می‌کند.

اکشی دوراس، دانشمند پژوهشی در دپارتمان هواشناسی دانشگاه ریدینگ در بریتانیا، این پدیده را «رقص جوی نادر» بین مونسون و اختلالات غربی توصیف می‌کند. او توضیح می‌دهد: «مونسون را به عنوان یک توپ آب پر شده در نظر بگیرید و اختلالات غربی را به عنوان ماشه. این ماشه با قدرت کشیده شد و چندین ایالت شمالی را غرق در آب کرد.»

اداره هواشناسی هند نیز تأیید کرده است که بارندگی شدید و پایدار در شمال هند و سایر نقاط کشور عمدتاً به دلیل برخورد سیستم موسمی و اختلالات غربی بوده است. دوراس می‌افزاید: «چنین تعاملاتی در اوج فصل مونسون غیرمعمول است، زیرا اختلالات غربی معمولاً در این زمان به سمت شمال عقب‌نشینی می‌کنند.»

اما چرا امسال این اختلالات به سمت شرق منحرف شدند؟ دانشمندان این پدیده را به جریان‌های جت نسبت می‌دهند. جریان‌های جت، جریان‌های باریک و سریع‌السیر هوا در جو فوقانی هستند که از غرب به شرق در سراسر جهان حرکت می‌کنند. آن‌ها می‌گویند گرمایش جهانی باعث می‌شود این جریان‌ها به طور فزاینده‌ای «موج‌دارتر» شوند، به این معنی که مسیر ثابتی را دنبال نمی‌کنند و این بر سایر سیستم‌های آب و هوایی نیز تأثیر می‌گذارد.

مطالعات نشان داده‌اند که جریان‌های جت موج‌دار منجر به رویدادهای آب و هوایی شدید در سراسر جهان شده‌اند، از جمله در هند که اخیراً جریان جت زیرگرمسیری، اختلالات غربی را به طور غیرمعمولی به سمت جنوب و مناطق شمالی هدایت کرده است.

دوراس می‌گوید: «این یک یادآوری واضح است که چگونه الگوهای باد جهانی می‌توانند دینامیک مونسون محلی را تقویت کرده و مونسون را به هرج و مرج، رودخانه‌ها را به سیلاب‌های خروشان و هیمالیا را به گورستان تبدیل کنند.»

عوامل تشدیدکننده: از ذوب یخچال‌ها تا فعالیت‌های انسانی

بارندگی‌های شدید در فصل موسمی جاری، منبع اصلی سیلاب در چندین نقطه از هند است. اما عوامل دیگری نیز نقش دارند، به ویژه در مورد سیلاب‌های ناگهانی و رانش زمین.

بخش‌هایی از شمال هند و پاکستان، که در پایین‌دست رودخانه‌های سرچشمه گرفته از هیمالیا قرار دارند، حتی در غیاب بارش‌های ابری یا بارندگی قابل توجه، سیلاب‌های ویرانگری را تجربه کرده‌اند. دانشمندان چندین توضیح احتمالی ارائه می‌دهند، از جمله:

• ترکیدن دریاچه‌های یخبندان پر شده به دلیل ذوب سریع یخچال‌ها.
• متورم شدن دریاچه‌های زیرزمینی که از طریق شکاف‌ها باز می‌شوند.
• رانش زمین که رودخانه‌ها را مسدود کرده و دریاچه‌های مصنوعی ایجاد می‌کند که سپس سیلاب‌ها را آزاد می‌کنند.

در حالی که دلایل دقیق هنوز مشخص نشده است، کارشناسان می‌گویند کوه‌ها با ذوب سریع یخچال‌ها، میدان‌های برفی، بسته‌های برفی و پرمافراست (زمین یخ‌زده دائمی که زیر خاک پنهان می‌ماند) به دلیل گرمایش جهانی، ناپایدارتر می‌شوند. یخ و برف مانند سیمان عمل می‌کنند تا دامنه‌های کوه را پایدار نگه دارند.

باران‌ها نیز در اینجا نقش مخربی ایفا می‌کنند. کارشناسان می‌گویند گرمایش جهانی به این معنی است که باران‌ها به طور فزاینده‌ای در ارتفاعات بالاتر گزارش می‌شوند، جایی که در گذشته بیشتر برف می‌بارید. این امر با نفوذ آب و سست شدن زمین، کوه‌ها را بیشتر بی‌ثبات می‌کند.

جاکوب اشتاینر، ژئوساینتیست دانشگاه گراتس، می‌گوید: «ما شاهد ذوب شدن کل میدان‌های برفی در عرض یک یا دو روز هستیم، زمانی که باران بر روی آن‌ها می‌بارد و حجم عظیمی از آب به صورت سیلاب به پایین سرازیر می‌شود.»

این عوامل با فعالیت‌های انسانی نیز پیچیده‌تر می‌شوند. سکونتگاه‌های انسانی به مسیر رودخانه‌ها و دشت‌های سیلابی، هم در کوهستان‌ها و هم در دشت‌ها، تجاوز کرده و راه آن‌ها را مسدود کرده‌اند. توسعه بی‌رویه زیرساخت‌ها مانند بزرگراه‌ها، تونل‌ها و نیروگاه‌های برق آبی، کوه‌ها را بیشتر تضعیف می‌کند.

با وجود هشدارها در مورد بارندگی‌های بالاتر از حد نرمال در فصل موسمی امسال، بسیاری از سدهای رودخانه‌ای و زهکشی‌های قدیمی در بسیاری از نقاط تعمیر نشده باقی مانده‌اند، در حالی که زباله‌های پلاستیکی، آبراه‌هایی را که برای کاهش سیلاب‌های شهری در نظر گرفته شده‌اند، مسدود می‌کنند. کارشناسان تأکید می‌کنند که این مسائل باید به موقع مورد توجه قرار گیرند تا تأثیرات و خسارات ناشی از باران و سیلاب به حداقل برسد.