چالش‌ها و فرصت‌های صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران در بازارهای جهانی

توانمندی‌های رقابتی و نقاط ضعف کلیدی

علی نقوی، رئیس کمیسیون احداث و خدمات فنی و مهندسی اتاق ایران، تأکید می‌کند که ایران در بسیاری از حوزه‌های زیرساختی از جمله راه‌سازی، سدسازی، نیروگاه، پروژه‌های آب و فاضلاب، نفت و گاز و مسکن، توان رقابت بین‌المللی را داراست. مهندسان ایرانی با تجربه اجرای پروژه‌های بزرگ داخلی، از نظر کیفیت کاری با شرکت‌های توانمند بین‌المللی قابل مقایسه هستند.

با این حال، نقطه ضعف اصلی نه در توان فنی، بلکه در کمبود حمایت ساختاری و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها نهفته است. این مشکلات، امکان حضور آسان در مناقصات بین‌المللی و انتقال مالی را به شدت محدود کرده است.

بازارهای هدف و چالش‌های پایداری

در حال حاضر، عراق به دلیل تخریب‌های ناشی از جنگ و حملات داعش، بزرگ‌ترین و در دسترس‌ترین بازار برای شرکت‌های ایرانی محسوب می‌شود. علاوه بر عراق، پروژه‌هایی در برخی کشورهای آسیای میانه مانند تاجیکستان و تعدادی از کشورهای آفریقایی نیز در حال اجراست.

نقوی خاطرنشان می‌کند که صدور خدمات فنی و مهندسی برخلاف صادرات کالا، کوتاه‌مدت نیست و پروژه‌ها چندساله هستند. نوسانات سیاسی یا اقتصادی کشور میزبان می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کرده و تداوم حضور شرکت‌های ایرانی را دشوار سازد.

آمار و نقش خدمات مهندسی در صادرات غیرنفتی

به دلیل تحریم‌ها و فعالیت غیررسمی برخی شرکت‌ها، آمار شفافی از صدور خدمات فنی و مهندسی وجود ندارد. برآوردها نشان می‌دهد که این رقم بین ۱ تا ۳ میلیارد دلار در نوسان است. با این حال، ارزش واقعی این بخش فراتر از اعداد رسمی است، زیرا پروژه‌ها علاوه بر درآمد خدماتی، به صادرات کالاهای ایرانی نیز کمک می‌کنند.

• سیمان
• لوله
• کابل
• تجهیزات صنعتی

این اقلام بخشی از نیاز پروژه‌های خارجی هستند که توسط شرکت‌های ایرانی تأمین می‌شوند و خدمات مهندسی را به محرکی برای صادرات غیرنفتی کشور تبدیل می‌کنند.

موانع و راهکارهای توسعه

در حال حاضر، کمتر از ۱۰ شرکت ایرانی فعالانه در حوزه صدور خدمات فنی و مهندسی حضور دارند که فعالیت آن‌ها بیشتر نتیجه جسارت و ریسک‌پذیری فردی است تا حمایت‌های دولتی. اصلی‌ترین موانع عبارتند از:

• تحریم‌ها: قرار گرفتن شرکت‌ها در فهرست تحریم، کنار گذاشته شدن آن‌ها از مناقصات را تسهیل می‌کند.
• مشکلات بانکی: نبود امکان افتتاح حساب بانکی و انتقال پول، یک مشکل دائمی است.
• ریسک‌های سیاسی و امنیتی: ماهیت بلندمدت پروژه‌ها، آن‌ها را در برابر تغییرات سیاسی و امنیتی کشورهای میزبان آسیب‌پذیر می‌سازد.

نقوی راهکار اساسی را رفع تحریم‌ها و فراهم کردن فضای رقابتی مشابه رقبای منطقه‌ای مانند ترکیه می‌داند. ترکیه با حمایت‌های ساختاری و مالی، صادرات خدمات مهندسی خود را به بیش از ۶۰ میلیارد دلار رسانده، در حالی که ایران با ظرفیت‌های مشابه، سهم ناچیزی دارد.

نقش بانک توسعه اسلامی و آمار اخیر

ایران دومین سهامدار بزرگ بانک توسعه اسلامی است، اما عملاً از این ظرفیت بهره‌ای نبرده است. این بانک به بهانه تحریم‌ها از تأمین مالی پروژه‌های شرکت‌های ایرانی خودداری می‌کند و حتی در مواردی که شرکت‌های ایرانی برنده مناقصات شده‌اند، قراردادها به دلیل فشارهای سیاسی لغو شده است. متأسفانه، نبود سازوکار حقوقی مؤثر، امکان دفاع از منافع شرکت‌های ایرانی را از بین برده است.

در ۵ ماهه نخست سال جاری، پروژه‌هایی در عراق، تاجیکستان و تعدادی از کشورهای آفریقایی آغاز شده است. عراق همچنان اصلی‌ترین مقصد است، اما حضور در کشورهای آفریقایی نیز رو به افزایش است. با وجود مشکلات، شرکت‌های ایرانی همچنان تلاش می‌کنند در این بازارها فعال باشند، زیرا این حوزه را ابزاری جدی برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه و تقویت صادرات غیرنفتی می‌دانند.