چرا ایران در تجارت با عراق از ترکیه عقب مانده است؟

رقابت تجاری ایران و ترکیه در بازار عراق: چالش‌ها و راهکارها

در دنیای امروز، روابط تجاری بین کشورها یکی از مهم‌ترین ابزارهای رشد اقتصادی محسوب می‌شود. در این میان، تجارت با کشورهای همسایه به دلیل نزدیکی جغرافیایی و کاهش هزینه‌ها و زمان انتقال کالا، از اولویت ویژه‌ای برخوردار است. با این حال، ایران با وجود مزیت‌های جغرافیایی و مرزهای گسترده با عراق، در رقابت با ترکیه برای سهم بیشتر از بازار این کشور، با چالش‌های جدی مواجه است.

صادرات ترکیه به عراق: الگویی از کارایی

ترکیه در پنج سال اخیر به طور میانگین سالانه ۱۲ میلیارد دلار کالا به عراق صادر کرده است. این حجم عظیم از صادرات تنها از طریق دو گذرگاه مرزی اصلی، یعنی خابور در شمال غربی و اوزوم‌لو در شمال عراق، و با بهره‌گیری از زیرساخت‌های فناورانه پیشرفته، به ویژه دستگاه‌های ایکس‌ری، محقق شده است. این رویکرد کارآمد، سرعت و امنیت تجارت را به شکل چشمگیری افزایش داده است.

ترکیه در سال ۲۰۲۳ به رکورد تاریخی ۲۵۵ میلیارد دلار صادرات در سال دست یافت که نشان‌دهنده توانمندی بالای این کشور در حوزه تجارت بین‌الملل است.

وضعیت صادرات ایران به عراق: فرصت‌های از دست رفته

در مقابل، ایران با دارا بودن ۷ گذرگاه مرزی مشترک با عراق، از جمله گذرگاه راهبردی شلمچه، در همین دوره زمانی به طور میانگین سالانه ۹.۵ میلیارد دلار کالا به این کشور صادر کرده است. این اختلاف قابل توجه در حجم صادرات، عمدتاً ناشی از عدم بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های موجود و به ویژه عدم استفاده از دستگاه‌های ایکس‌ری در پایانه‌های مرزی ایران است.

همانطور که جدول فوق نشان می‌دهد، ترکیه با مرز مشترک کمتر و تعداد پایانه‌های مرزی محدودتر، توانسته است حجم صادرات بیشتری به عراق داشته باشد.

چالش‌های اصلی در مرزهای ایران

۱. کندی فرآیند بازرسی و تأثیر بر تجارت

یکی از دلایل اصلی عقب‌ماندگی ایران در رقابت تجاری با ترکیه، طولانی بودن زمان بازرسی کامیون‌ها در مرزهای ایران است. در حالی که پایانه‌های مرزی ترکیه مانند فیش‌خابور با استفاده از دستگاه‌های ایکس‌ری پیشرفته، فرآیند بازرسی را به سرعت انجام می‌دهند (رکورد تبادل ۴۰۰۰ کامیون در ۲۴ ساعت)، در گذرگاه‌هایی مانند شلمچه، بازرسی عمدتاً توسط نیروی انسانی صورت می‌گیرد. این روش زمان‌بر، منجر به تشکیل صف‌های طولانی کامیون‌ها و افزایش هزینه‌های حمل و نقل می‌شود که در نهایت انگیزه تجار و تولیدکنندگان را برای استفاده از این مسیرها کاهش می‌دهد.

طبق ماده ۴۵ قانون مقررات صادرات و واردات، تمامی کالاهای وارداتی و صادراتی باید پیش از ترخیص، تحت بررسی‌های فنی شامل اسکن ایکس‌ری و نمونه‌برداری احتمالی قرار گیرند.

۲. مشکلات امنیتی ناشی از عدم استفاده از ایکس‌ری

علاوه بر کندی فرآیند، بازرسی دستی دقت پایین‌تری دارد و خطر ورود یا خروج کالاهای ممنوعه نظیر اسلحه را افزایش می‌دهد. رهبر معظم انقلاب نیز در دیداری عمومی بر این مسئله تأکید کرده و فرموده‌اند: «از فلان بندر در روز مثلاً سه هزار تا پنج هزار کانتینر وارد کشور می‌شود. از این سه هزار یا پنج هزار، فقط ۱۵۰ کانتینر بازدید می‌شود! بقیه بازدید نمی‌شود و می‌آید.» این اظهارات نشان‌دهنده اهمیت حیاتی استفاده از دستگاه‌های ایکس‌ری برای حفظ امنیت مرزها است.

راهکارها و مسئولیت‌ها

گذرگاه شلمچه، به عنوان یکی از اصلی‌ترین پایانه‌های مرزی ایران و عراق، با وجود ظرفیت‌های بالای جغرافیایی و تجاری، از سال ۱۳۹۸ دستگاه ایکس‌ری نصب شده خود را بلااستفاده رها کرده است و روزانه تنها ۴۰۰ کامیون از آن عبور می‌کنند. سازمان منطقه آزاد اروند، به عنوان متولی اصلی عمران، آبادانی و امنیت پایانه شلمچه، باید هرچه سریع‌تر با راه‌اندازی و بهره‌برداری کامل از دستگاه‌های ایکس‌ری کامیونی، زمینه توسعه تجارت و امنیت پایدار را برای این پایانه و منطقه اروند فراهم آورد. این اقدام نه تنها به افزایش سرعت و حجم تجارت کمک می‌کند، بلکه امنیت مرزها را نیز تضمین خواهد کرد.