تراریخته‌ها و امنیت غذایی: بررسی سیاست‌های چین و چالش‌های مالکیت معنوی

سرمایه‌گذاری عظیم چین در بیوتکنولوژی کشاورزی

حسین شیرزاد، تحلیلگر کشاورزی توسعه، در یادداشتی اختصاصی به بررسی وضعیت چین در زمینه محصولات تراریخته پرداخته است. چین به عنوان یکی از نخستین کشورها در توسعه محصولات تراریخته، بیوتکنولوژی مدرن را جزء لاینفک سیاست‌های علمی و کشاورزی خود قرار داده است. برخلاف بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، سرمایه‌گذاری در این حوزه عمدتاً توسط دولت چین صورت می‌گیرد.

• افزایش سرمایه‌گذاری: بودجه عمومی تحقیق و توسعه (R&D) در بیوتکنولوژی از ۲۶ میلیون دلار در دهه ۸۰ میلادی به ۹۹ میلیون دلار در اوایل قرن ۲۱ رسید.
• پروژه‌های کلان: با اجرای پروژه‌های اصلی پرورش انواع GMOs در سال ۲۰۰۸، بودجه عمومی تحقیق و توسعه تا سال ۲۰۲۰ به ۳.۸ میلیارد دلار افزایش یافت.

هدف اصلی این سرمایه‌گذاری‌ها، خودکفایی چین در محصولات عمده غلات و کاهش وابستگی به واردات است. چین در حال حاضر بزرگترین واردکننده سویا در جهان است که بیش از ۶۰ درصد از سویای وارداتی جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. این کشور همچنین طی سال‌های اخیر تقریباً ۱۰۰ میلیون تن سویا و ۱۱.۲۹ میلیون تن ذرت تراریخته وارد کرده است.

چالش‌های تجاری‌سازی و سیاست‌های آینده چین

تجاری‌سازی بیوتکنولوژی کشاورزی در بسیاری از کشورها با بحث و جدل همراه بوده است. در چین، اگرچه دولت از حامیان پرشور بیوتکنولوژی است و سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی در تحقیق و توسعه GMO انجام داده، اما حرکت به سمت تجاری‌سازی برخی محصولات متوقف شده است.

اگر چین قادر به تجاری‌سازی محصولات تراریخته و در نتیجه دستیابی به نتایج امنیت غذایی باشد، تولید غذا به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.

برنج تراریخته چین که در سال ۲۰۰۹ آماده کشت تجاری شد، به دلیل نقش اصلی آن در رژیم غذایی چینی و خودکفایی این کشور در تولید برنج، با مخالفت‌های شدیدی روبه‌رو شده است. این امر فوریت برای افزایش عملکرد از طریق تراریخته را کاهش داده و انتظار نمی‌رود در آینده نزدیک تجاری‌سازی شود.

با این حال، با توجه به مقاومت کمتر مردم در برابر ذرت و سویا تراریخته (که عمدتاً برای خوراک دام استفاده می‌شوند) و افزایش واردات اخیر، انتظار می‌رود دولت چین به سمت تجاری‌سازی این محصولات حرکت کند.

• محصولات رایج تراریخته: ذرت، پنبه و کلزا ۹۹ درصد از سطح زیر کشت جهانی محصولات تراریخته را تشکیل می‌دهند.
• کلزا تراریخته: تقریباً ۱۰ درصد از سطح زیر کشت جهانی محصولات تراریخته به کلزا اختصاص دارد.

مالکیت معنوی و آینده نوآوری در تراریخته‌ها

مسئله مالکیت معنوی در حوزه محصولات تراریخته یکی از پیچیده‌ترین جنبه‌های این فناوری است. شرکت‌های خصوصی حقوق مالکیت برخی نوآوری‌های بیولوژیکی را به کشاورزان ارائه می‌دهند. این حقوق که از سال ۱۹۸۰ در ایالات متحده به رسمیت شناخته شد، به تدریج در سطح جهانی گسترش یافته است.

نوآوری در محصولات تراریخته یک فرآیند طولانی و پرهزینه است که شامل تحقیقات پایه در ژنتیک، کشف ژن‌ها، درک چالش‌های زراعی و کاربرد موفقیت‌آمیز بذور حاوی ژن‌های جدید می‌شود. هزینه‌های این فرآیند بین دولت‌ها (تأمین مالی تحقیقات پایه) و بخش خصوصی (کاربرد و تجاری‌سازی) تقسیم می‌شود.

سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در تحقیق و توسعه کشاورزی سریع‌تر از سرمایه‌گذاری عمومی در ۳ دهه گذشته افزایش یافته است و در سال ۲۰۰۰ در کشورهای OECD به امری الزامی تبدیل شده است.

نیاز به حقوق مالکیت معنوی از سرمایه‌گذاری سنگین مورد نیاز برای ایجاد انواع جدید ناشی می‌شود. از آنجایی که صفات GM عمدتاً ارثی هستند و می‌توانند به صورت رایگان تکثیر شوند، حقوق مالکیت برای بازگرداندن هزینه‌های نوآوری و ایجاد انگیزه برای تحقیقات بیشتر ضروری است.

چالش‌ها و راهکارها در مالکیت معنوی

• هزینه‌های بالا: معرفی یک نوع جدید GM می‌تواند به مجوزهای متعدد (تا ۴۰ اختراع) نیاز داشته باشد که فرآیند را برای شرکت‌های کوچک گران و دشوار می‌کند.
• محدودیت دسترسی: برخی فناوری‌های ضروری، مانند استفاده از آگروباکتریوم برای انتقال ژن، منحصراً در اختیار شرکت‌های خاصی قرار دارند که دسترسی به نوآوری‌های بالقوه را محدود می‌کند.

برای افزایش گسترش محصولات تراریخته، تنظیم مکانیسم‌های حقوق مالکیت مناسب که تعادلی بین انگیزه شرکت‌ها برای نوآوری و اطمینان از استفاده گسترده برای تحقیقات ایجاد کند، حیاتی است. مکانیزم‌هایی مانند «اتاق تهاتر» که دسترسی رایگان و کم‌هزینه به مالکیت معنوی را فراهم می‌کنند، می‌توانند در این زمینه مؤثر باشند. با این حال، محدودیت‌های اصلی برای معرفی بیوتکنولوژی همچنان مقررات هستند.