چالش فرسودگی صنایع ایران: راهکارها و موانع نوسازی

وضعیت نگران‌کننده صنایع ایران

بر اساس گزارش‌های موجود، ۳۲ درصد از واحدهای صنعتی کوچک در ایران به دلیل فرسودگی فناوری تولید، با ظرفیتی کمتر از ۵۰ درصد فعالیت می‌کنند. این آمار در کنار روند افزایشی مستمر تعداد واحدهای صنعتی غیرفعال در یک دهه گذشته، نشان‌دهنده عمق بحران است. دلایل اصلی این تعطیلی‌ها و کاهش ظرفیت شامل کمبود نقدینگی، فرسودگی ماشین‌آلات و ضعف تکنولوژی است.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «الزامات و چالش‌های بازسازی و نوسازی صنایع ساخت‌محور در ایران» تاکید کرده است که برای موفقیت در نوسازی خطوط تولید، تعیین صنایع اولویت‌دار و تدوین استراتژی توسعه صنعتی ضروری است. مهم‌ترین چالش در این مسیر، تامین مالی پایدار برای طرح‌های بازسازی و نوسازی است.

سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی: یک دهه افول

رشد اقتصادی کشورها به طور مستقیم به افزایش سرمایه‌گذاری در تولید وابسته است و این امر بدون بهره‌گیری از فناوری‌های به‌روز و ماشین‌آلات پیشرفته میسر نخواهد بود. بند «ح» ماده ۴۶ قانون برنامه ششم توسعه، صراحتاً بر نوسازی و بازسازی صنایع تاکید دارد، اما با گذشت نزدیک به هفت سال از تصویب آن، شواهد حاکی از عدم اجرای کامل این قانون و وضعیت نامساعد ماشین‌آلات و فناوری‌های تولید در اغلب واحدهای صنعتی است.

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که رشد منفی تشکیل سرمایه ثابت ناخالص داخلی در ماشین‌آلات در نیمی از سال‌های دهه ۱۳۹۰، از جمله رشد منفی ۳۸.۹ درصدی در سال ۱۳۹۱، رشد منفی ۳۳.۶ درصدی در سال ۱۳۹۷ و رشد منفی ۱۹.۵ درصدی در سال ۱۳۹۸، به معنای پیشی گرفتن هزینه استهلاک از سرمایه‌گذاری‌های جدید است و نشان‌دهنده عدم انگیزه برای سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات فرسوده است.

جهش‌های نرخ ارز از سال ۱۳۹۷ نیز هزینه به‌روزرسانی و جایگزینی ماشین‌آلات را به شدت افزایش داده، تا جایی که خرید تجهیزات جدید برای تولیدکنندگان بسیار پرهزینه و گاهی غیرممکن شده است. ادامه فعالیت با ماشین‌آلات منسوخ، نه تنها رقابت‌پذیری محصولات داخلی را کاهش می‌دهد، بلکه با افزایش هزینه‌های تولید، سودآوری واحدها را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. این وضعیت، عامل کلیدی محدودکننده ظرفیت رشد اقتصادی کشور در دهه آتی خواهد بود.

کیفیت سرمایه صنعتی و بهره‌وری

بررسی روند تشکیل سرمایه در کشور طی دهه اخیر نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در دهه آتی با محدودیت جدی در یکی از عوامل تعیین‌کننده رشد اقتصادی مواجه است. آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد که تشکیل سرمایه ثابت ناخالص از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱ به میزان ۴۸ درصد کاهش یافته و از ۵۲۵ هزار میلیارد تومان به ۲۷۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. با کسر استهلاک، تشکیل سرمایه ثابت خالص حدود ۹۸ درصد کاهش یافته و از ۳۴۵ هزار میلیارد تومان به ۹ هزار میلیارد تومان افول کرده است.

این آمار بیانگر آن است که بخش عمده‌ای از سرمایه‌گذاری‌ها صرف جبران استهلاک تجهیزات فرسوده می‌شود و ظرفیت‌های جدید چندانی به اقتصاد کشور افزوده نمی‌شود. تشکیل سرمایه در بخش ماشین‌آلات طی دهه گذشته ۵۶ درصد و در بخش ساختمان ۴۱ درصد کاهش داشته است. این فرسودگی، منجر به رشد منفی ۰.۲ درصدی بهره‌وری کل عوامل تولید در بخش صنعت طی دهه ۱۳۹۰ شده است.

علاوه بر این، ایران یکی از بالاترین میزان شدت مصرف انرژی در جهان را دارد که ۲ برابر چین و ۲.۵ برابر متوسط جهانی است. تجهیزات و ماشین‌آلات فرسوده با مصرف انرژی بالا، یکی از دلایل اصلی این شدت مصرف انرژی در کشور محسوب می‌شوند.

وضعیت واحدهای صنعتی در شهرک‌ها

سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران گزارش داده است که از بیش از ۵۲ هزار واحد صنعتی بهره‌برداری شده در شهرک‌ها، حدود ۴۵ هزار و ۴۹۸ واحد فعال و ۶۵۸۹ واحد غیرفعال هستند. از واحدهای فعال، ۳۱ درصد با ظرفیت بالای ۷۰ درصد، ۳۸ درصد با ظرفیت ۵۰ تا ۷۰ درصد و ۳۲ درصد با ظرفیت کمتر از ۵۰ درصد مشغول به کارند.

تحریم‌ها و تعطیلی واحدها

طی نیمه دوم دهه ۹۰، تعداد واحدهای صنعتی غیرفعال به طور قابل توجهی افزایش یافته است. از ۶۵۸۸ واحد غیرفعال، حدود ۳۶۹۶ واحد (۵۶ درصد) از سال ۱۳۹۶ تاکنون تعطیل شده‌اند. بازگشت تحریم‌ها، بی‌ثباتی محیط کسب‌وکار، شوک‌های قیمتی و ارزی، نارسایی در تامین مواد اولیه و فرسودگی ماشین‌آلات، همگی به تعطیلی یا فعالیت زیر ظرفیت بهینه بسیاری از واحدهای تولیدی منجر شده است.

دلایل اصلی تعطیلی واحدهای صنعتی

مرکز پژوهش‌های مجلس دلایل اصلی تعطیلی واحدهای صنعتی در شهرک‌ها را به شرح زیر اعلام کرده است:

• کمبود نقدینگی: ۵۳.۶ درصد
• عدم تقاضای بازار: ۱۶.۹ درصد
• اختلاف شرکا: ۴ درصد
• عدم تامین مواد اولیه: ۴ درصد
• فرسودگی ماشین‌آلات و ضعف تکنولوژی: ۱.۳ درصد
• مشکلات زیرساختی: ۰.۹ درصد
• مشکلات قضایی: ۰.۸ درصد
• ترکیبی از مشکلات: ۲۰ درصد

استان‌هایی مانند ایلام، لرستان، خراسان جنوبی، یزد، مازندران، چهارمحال و بختیاری، اردبیل، سمنان، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان و اصفهان، بیش از میانگین کشوری با چالش ضعف ماشین‌آلات و تجهیزات مواجه هستند. در استان‌های زنجان و اصفهان، نزدیک به ۴۸ و ۴۷ درصد از واحدهای غیرفعال به دلیل ترکیبی از مسائل از جمله فرسودگی ماشین‌آلات تعطیل شده‌اند.

راهکارهای نوسازی و بازسازی صنایع

موفقیت در نوسازی و بازسازی واحدهای صنعتی نیازمند ایجاد چهار نوع امکان‌پذیری است: فنی، اقتصادی، مالی و ارتقای ظرفیت جذب تکنولوژی‌های جدید. تعیین صنایع اولویت‌دار برای دریافت حمایت‌ها، از پیش‌نیازهای اساسی این طرح است. با این حال، ضعف و تنگنای قانونی و فقدان ضمانت اجرایی قوانین موجود، مانع از ارائه حمایت‌های کافی به واحدهای متقاضی شده است.

برای گذر از این کاستی‌ها، تدوین و تصویب «لایحه حمایت از بازسازی و نوسازی صنایع پیشران» با الزام اجرایی بالا ضروری است. این لایحه باید شامل تقسیم کار مشخص بین سازمان‌های متولی مانند سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران و نهضت احیای واحدهای اقتصادی باشد و یک متولی واحد برای این امر تعیین کند.

همچنین، با توجه به چالش اصلی تامین مالی پایدار، لایحه پیشنهادی باید انواع حمایت‌های پولی، مالی و تجاری را در برگیرد، از جمله:

• اصلاح ماموریت صندوق صنایع پیشرفته برای حمایت از نوسازی ماشین‌آلات.
• اعطای سهم مشخصی از تسهیلات ارزی صندوق توسعه ملی برای واردات ماشین‌آلات.
• توسعه ابزارهای جدید تامین مالی و بهره‌گیری از تامین مالی زنجیره‌ای.
• تبدیل منابع مالی پیش‌بینی شده در بودجه‌های سنواتی.
• تسری مشوق‌های مالی قانون جهش تولید دانش‌بنیان برای ارتقا و نوسازی خطوط تولید.
• معافیت حقوق گمرکی برای واردات ماشین‌آلات با فناوری روز دنیا.