تحول نظام آماری ایران: گذار به داده‌های ثبتی مبنا و سرشماری ۱۴۰۵

تحول نظام آماری ایران: گذار به داده‌های ثبتی مبنا

در دویست و بیستمین نشست علمی تخصصی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری، موضوع «داده‌های آماری ثبتی مبنا» با حضور مدیران و کارشناسان برجسته مورد بحث و بررسی قرار گرفت. این نشست که با هدف تبیین ضرورت و چالش‌های تحول نظام آماری کشور از رویکرد سنتی به مدرن برگزار شد، بر اهمیت استفاده هوشمندانه از داده‌های موجود در دستگاه‌های اجرایی تأکید کرد.

سرشماری ۱۴۰۵: گامی به سوی آینده

غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران و مدیر علمی این نشست، اعلام کرد که موضوع ثبتی مبنا کردن نظام آماری و تحول آن از یک نظام سنتی به یک نظام مدرن، از مدت‌ها پیش در دستور کار این مرکز قرار دارد. وی افزود: «سرشماری بعدی نفوس و مسکن که به تأخیر افتاده است، در سال ۱۴۰۵ به صورت ثبتی مبنا انجام خواهد شد. این تأخیر ۵ ساله به منظور فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم برای این تحول بوده است.»

گودرزی همچنین اشاره کرد که کارشناسان مرکز آمار، انجمن آمار و سایر مؤسسات مرتبط، مطالعات گسترده‌ای در خصوص چیستی، الزامات، مخاطرات و چالش‌های نظام ثبتی مبنا انجام داده‌اند.

ضرورت حرکت به سمت آمارهای ثبتی مبنا

رئیس مرکز آمار ایران دلایل متعددی را برای ضرورت گذار به آمارهای ثبتی مبنا برشمرد:

• نیاز کشور به تحول: وضعیت کنونی کشور نیازمند تحول در ثبت داده‌ها است.
• بهره‌گیری از سامانه‌های موجود: استفاده از سامانه‌های تشکیل شده توسط سازمان‌های مختلف و داده‌های موجود در کشور.
• حکمرانی داده: جدی شدن موضوع حکمرانی داده و نظام آماری در مباحث علمی کشور.

وی تأکید کرد که این نظام آماری باید با نظام تصمیم‌گیری کشور گره بخورد تا نتایج مطلوب حاصل شود.

آمار: چراغ راه سیاست‌گذاران

فریبا سادات بنی‌هاشمی، معاون طرح‌های آماری و آمارهای ثبتی مرکز آمار ایران، در سخنرانی خود بر اهمیت آمار و داده در دنیای امروز تأکید کرد: «در دنیای پیچیده امروز، هیچ تصمیم کلان اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی بدون دسترسی به آمار دقیق، به‌روز و قابل اعتماد به سرانجام مطلوب نخواهد رسید. آمار چراغ راه سیاست‌گذاران و زبان گویای وضعیت جامعه است.»

چالش‌های روش‌های سنتی تولید آمار

بنی‌هاشمی به چالش‌های جدی روش‌های سنتی تولید آمار اشاره کرد:

• پرهزینه بودن: تحمیل بار مالی سنگین به دولت‌ها.
• نیاز به نیروی انسانی گسترده: فرایند جمع‌آوری، پاک‌سازی، پردازش و انتشار داده‌ها زمان‌بر است.
• چالش در پاسخگویی: محدودیت در جزئیات داده‌ها.

مزایای شگفت‌انگیز داده‌های ثبتی مبنا

معاون طرح‌های آماری مرکز آمار ایران، ایده اصلی نظام آماری ثبتی مبنا را «استفاده هوشمندانه از آنچه قبلاً ثبت شده به جای پرسیدن دوباره» دانست. وی مزایای این رویکرد را چنین برشمرد:

• کاهش چشمگیر هزینه‌های آمارگیری.
• افزایش بی‌سابقه در سرعت و انتشار داده‌ها و آمار.
• کاهش بار پاسخگویی مردم.
• دقت و پوشش کامل آمار با جزئیات بالا.
• امکان ایجاد داده‌های جدید و ترکیبی با پیوند دادن پایگاه‌های داده مختلف.

داده‌های ثبتی مبنا، داده‌هایی هستند که در وهله اول برای اهداف اجرایی و مدیریتی توسط دستگاه‌های دولتی و عمومی جمع‌آوری می‌شوند، مانند پایگاه داده ثبت احوال، سامانه‌های تأمین اجتماعی، پایگاه‌های داده مالیاتی و سامانه‌های ثبت‌نام تحصیلی و دانشجویی.

چالش‌های گذار به نظام داده‌های ثبتی

بنی‌هاشمی چالش‌های موجود در تحول نظام آماری کشور به نظام داده‌های ثبتی را نیز مطرح کرد:

• فقدان نظریه قوی در آمارگیری‌های ثبتی مبنا.
• نیاز به بهبود زیرساخت‌های قانونی و حقوقی.
• استانداردسازی داده‌ها و تعامل‌پذیری دستگاه‌های اجرایی.
• نبود ساز و کار برای بهبود کیفیت داده‌های موجود.
• نیاز به ایجاد زیرساخت‌های فنی با امنیت بالا.

وی در پایان تأکید کرد: «گذار به نظام آماری ثبتی مبنا یک انتخاب نیست؛ بلکه یک ضرورت برای ساختن ایرانی پیشرفته و داده‌محور است. این گذار به ما امکان می‌دهد تا با هزینه‌ای کمتر و سرعتی بیشتر، آمار دقیق‌تر و با جزئیات بیشتری تولید کنیم که زیربنای تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه و بهبود کیفیت زندگی شهروندان خواهد بود.»

نقش داده‌های اداری و فناوری‌های نوین

زهرا رضایی قهرودی، رئیس انجمن آمار ایران، در سخنرانی خود انواع داده‌ها را به چهار دسته شامل داده‌های سرشماری، داده‌های اداری، داده‌های مکانی و بیگ دیتاها تقسیم‌بندی کرد و بر داده‌های اداری تمرکز نمود.

داده‌های اداری و چالش‌های اتصال رکوردی

رضایی قهرودی توضیح داد که داده‌های اداری توسط وزارتخانه‌ها، ادارات یا سازمان‌های دولتی برای اهداف اداری جمع‌آوری می‌شوند و شامل فعالیت‌هایی مانند جمع‌آوری مالیات، تأمین اجتماعی، خدمات بهداشتی و ثبت رویدادهای مدنی هستند. رایج‌ترین روش استفاده از این داده‌ها، ترکیب آنها از منابع مختلف است.

وی چالش‌های اتصال رکوردی داده‌ها را شامل موارد زیر دانست:

• کیفیت پایین داده‌ها.
• تنوع نگارشی و زبانی.
• عدم وجود شناسه یکتا.
• حفظ حریم خصوصی.
• ابهام در داده‌های واقعی.

فرایند اتصال رکوردی داده‌ها شامل پنج مرحله پاک‌سازی پایگاه داده، ساخت جفت رکوردها، مقایسه جفت رکوردها، رده‌بندی یا اتصال و در نهایت ارزیابی اتصال است.

بهره‌گیری از هوش مصنوعی

رئیس انجمن آمار ایران تأکید کرد: «برای موفقیت در اجرای نظام ثبتی مبنا باید از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و علم روز بهره برد.»

هم‌اندیشی و مشارکت ملی

غلامرضا گودرزی در بخش پایانی نشست، بر اهمیت گفت‌وگو و هم‌اندیشی مستمر برای ایجاد نظام آماری نوین تأکید کرد. وی هشدار داد که با موضوع آمارگیری ثبتی مبنا نباید به صورت هیجانی برخورد شود و تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که این حرکت نیازمند زمان، آرامش و تدریج است.

سرشماری ۱۴۰۵: رویکرد ترکیبی

گودرزی اعلام کرد که سرشماری ۱۴۰۵ به صورت ترکیبی انجام خواهد شد؛ بخشی بر پایه داده‌های ثبتی دستگاه‌ها و بخشی به صورت میدانی تکمیل می‌شود. میزان اتکای میدانی نیز بسته به کیفیت داده‌های دستگاه‌ها تعیین خواهد شد.

وی با تأکید بر اهمیت مشارکت دستگاه‌ها، خاطرنشان کرد که بر اساس قانون بودجه ۱۴۰۴ و برنامه هفتم توسعه، همه دستگاه‌ها مکلف به همکاری با مرکز آمار و ارتقای کیفیت داده‌های خود هستند.

مطالعات علمی و پژوهشی مرتبط با سرشماری نفوس و مسکن آغاز شده و پروژه‌هایی در حوزه گمنام‌سازی داده‌ها، اتصال داده‌های مکانی به داده‌های آماری و طراحی استانداردها در حال انجام است. همچنین آموزش‌های تخصصی برای کارشناسان دستگاه‌های اجرایی در دستور کار قرار گرفته است.

رئیس مرکز آمار در پایان تأکید کرد: «هیچ مدیری یا کارشناسی نباید خود را از آموزش بی‌نیاز بداند. حرکت به سمت نظام آماری ثبتی یک پروژه بزرگ ملی است و باید همه دستگاه‌ها، پژوهشگران و جامعه علمی کشور در آن نقش‌آفرین باشند.»