خبر کامل
چالش‌های تجارت خارجی ایران: از دست رفتن بازارها و راهکارهای احیا
اقتصاد ایران در دو دهه اخیر با چالش‌های جدی در حوزه تجارت خارجی مواجه بوده که منجر به کاهش چشمگیر اثرگذاری آن در بازارهای جهانی شده است. از دست رفتن بازارهای صادراتی، عدم بهره‌مندی از مزایای تجارت خارجی و فقدان برنامه‌ریزی مدون برای تولید صادرات‌محور، از جمله دلایل اصلی این وضعیت به شمار می‌رود. با این حال، کارشناسان معتقدند در صورت رفع موانع و برقراری تعامل سازنده با جهان، ایران از ظرفیت‌های بالقوه بسیاری برای حضور قدرتمند و پایدار در رقابت‌های جهانی برخوردار است.
کارنامه تجارت خارجی ایران: افت تنوع و تمرکز بر بازارهای محدود
محمدرضا مودودی، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» به ارزیابی روندهای تجاری کشور در دهه‌های اخیر پرداخت و اظهار داشت که دهه ۸۰ در مقایسه با دهه ۹۰ و سال‌های پس از ۱۴۰۰، نقاط قوت بیشتری در تجارت کشور داشته است. وی با اشاره به آغاز سرمایه‌گذاری در مگاپروژه‌های توسعه‌ای و صادرات‌محور از دهه ۷۰، از احداث واحدهای بزرگ فولادی و پتروشیمی خبر داد که محصولات رقابت‌پذیر برای بازارهای جهانی تولید می‌کردند. این روند در دهه ۸۰ نیز ادامه یافت، اما با اعمال محدودیت‌ها و کاهش جذب سرمایه خارجی، متوقف شد.
مودودی تاکید کرد که در سال‌های اخیر، هیچ مگاپروژه‌ای با قابلیت تولید محصولات رقابت‌پذیر در سطح جهانی اجرایی نشده است. وی با مثبت ارزیابی کردن روند تجاری دهه ۸۰، افزود: «با وجودی که در حال حاضر میزان حجم و ارزش تجارت خارجی کشور، به‌مراتب بالاتر از آن دوره است، اما در سال‌های دهه ۸۰ رشد سالانه صادراتی بالاتر بود و محصولات متنوع‌تری روانه بازارهای مختلف می‌شدند.»
در دهه ۸۰، حدود ۸۰ درصد صادرات ایران به بیش از ۲۰ کشور مختلف دنیا انجام می‌گرفت، اما اکنون بیش از ۸۵ درصد صادرات ما به مقصد کمتر از ۱۰ کشور دنیا انجام می‌شود. این کاهش مقاصد صادراتی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی بازارهای تجاری است.
کشورهایی نظیر چین، امارات، عراق، ترکیه و افغانستان به عنوان مقاصد صادراتی پایدار ایران شناخته می‌شوند که این محدودیت، استراتژی کارآمدی در حوزه تجارت خارجی محسوب نمی‌شود. تلاش‌هایی برای ارتقاء سهم صادرات ایران به کشورهای منطقه اوراسیا صورت گرفته، اما سهم تجارت با این کشورها همچنان محدود است.
ریشه‌های ناکارآمدی و سبد صادراتی غیررقابت‌پذیر
رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، عدم موفقیت در توسعه بازارهای صادراتی را ریشه اصلی ناکارآمدی دانست و گفت: «ما نتوانسته‌ایم ظرفیت‌های صادراتی خودمان را متناسب با نیاز بازار کشورهای هدف، شناسایی کنیم.» وی به تغییر الگوی واردات جهانی به سمت کالاهای مدرن، تجهیزات الکترونیکی، خودروهای پیشرفته و ماشین‌آلات اشاره کرد و افزود که سهم ایران در تولید و تجارت این محصولات ناچیز و حتی صفر است.
مودودی با تاکید بر ظرفیت عظیم همسایگان ایران، اظهار داشت که همسایگی با کشورهای پرجمعیت می‌تواند عامل موثری بر اقتصاد کشور باشد. با این حال، بخش بزرگی از محصولات صادراتی به این کشورها، محصولات پیشرفته و با ارزش‌افزوده بالا هستند که ایران در تولید آنها عقب مانده است. تحریم‌های سخت‌گیرانه و نبود تعامل سازنده با دنیا، مانع ورود دانش، تکنولوژی روز و جذب سرمایه برای ساخت محصولات پیشرفته شده و در نتیجه، سبد محصولات صادراتی کشور محدود و غیررقابت‌پذیر گشته است.
ظرفیت مغفول همسایگی و بازارهای از دست رفته
حدود نیمی از صادرات ایران به کشورهای همسایه انجام می‌شود که ارزش آن سالانه حدود ۲۵ میلیارد دلار گزارش شده است. این در حالی است که مجموع واردات کشورهای همسایه ایران سالانه بیش از ۱۱۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود. این آمار نشان می‌دهد که ایران تنها سهم ۲.۵ درصدی از این بازار بزرگ همسایگی را در اختیار دارد. عدم تنوع و پیشرفتگی محصولات در سبد تولید کشور، از مهم‌ترین دلایل این چالش است که مانع از برقراری پیوندهای عمیق اقتصادی با همسایگان می‌شود.
مودودی به نمونه‌هایی از بازارهای صادراتی از دست رفته اشاره کرد:
- فرش: ایران زمانی بزرگ‌ترین صادرکننده فرش دنیا بود و در دهه ۷۰ صادرات فرش از مرز ۲ میلیارد دلار فراتر رفت. اما به دلیل عدم به‌روزرسانی متناسب با سلیقه نسل جوان، عدم برندسازی کافی و رقابت با کشورهایی نظیر هند و افغانستان، سهم فروش فرش ایران به کمتر از ۵۰ میلیون دلار کاهش یافته است.
- پسته: ایران سال‌ها در رده بزرگ‌ترین صادرکنندگان پسته قرار داشت. اما بی‌توجهی به شرایط بهداشتی تولید و نگهداری و ایجاد سم آفلاتوکسین، اعتبار پسته ایرانی را در بازار جهانی خدشه‌دار کرده است.
- زعفران: ایران بخش اعظم زعفران دنیا را تولید و صادر می‌کند، اما به دلیل کم‌توجهی به بسته‌بندی متناسب با انتظارات جهانی، تنها در نقش صادرکننده فله زعفران ظاهر شده و سهم محدودی از ارزش حاصل از صادرات این محصول را می‌برد.
این موانع در کنار سیاست‌گذاری‌های غلط داخلی، عملاً سد راه تجارت صنایع مختلف شده است.
پتانسیل بالقوه ایران برای حضور موفق در بازار جهانی
این فعال با سابقه حوزه تجارت در پاسخ به این سوال که در صورت رفع تحریم‌ها، کدام محصولات پتانسیل حضور موفق در بازار جهانی را خواهند داشت، گفت: «رفع مشکلات یعنی برقراری تعامل سازنده با دنیا. بدون تردید با رفع موانع پیش روی تعامل ایران و سایر کشورهای دنیا، جذب سرمایه خارجی به کشور و تولید محصولات جدید با اتکا به فناوری‌های نوین ممکن می‌شود.»
وی افزود که در گام نخست باید برای تعریف مگاپروژه‌ها در داخل کشور اقدام کرد تا امکان ارتقاء صادرات ایران در بازار جهانی فراهم شود. مودودی تاکید کرد که ایران از ظرفیت ویژه‌ای برای تولید محصولات مختلف در مقیاس رقابت‌پذیر جهانی برخوردار است، اما تحقق این هدف نیازمند جذب سرمایه و جلب مشارکت از سوی طرف‌های خارجی است. به عنوان مثال، ایران در سال‌های گذشته برای تولید تجهیزات پزشکی گام‌های خوبی برداشته، اما فعالیت در چنین صنایعی با هدف تولید محصول رقابت‌پذیر نیازمند جلب سرمایه و مشارکت جهانی است.
صنایع واجد جذابیت در ایران بسیار متنوع هستند، از جمله کشت گیاهان گلخانه‌ای، پرورش انواع گل و صیفی‌جات، و حتی تولید خاویار. مودودی معتقد است که هر یک از این ظرفیت‌ها، در صورت همراهی با سرمایه و تعامل جهانی، می‌تواند ایران را به سرعت به قطب تجارت جهانی در تولید آن محصول تبدیل کند. تحقق این هدف تنها با اتکا به تغییر نگرش‌ها ممکن می‌شود که از یک سو سبد صادراتی کشور را متنوع کرده و از سوی دیگر بازارهای هدف صادراتی را گسترش خواهد داد. اما در موقعیت کنونی، با توجه به چالش‌های جدی پیش روی تولید و تعامل با دنیا، آینده بازارهای صادراتی نیز در خطر و ابهام قرار دارد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
