تأثیر افزایش دما بر نماتدهای آزادزی دریای خزر: نتایج یک پژوهش مهم

تأثیر گرمایش جهانی بر اکوسیستم دریای خزر: مطالعه‌ای بر نماتدهای آزادزی

پژوهشی جدید با عنوان «توزیع مکانی و اثرات افزایش دما بر جامعه نماتدهای آزادزی ساحلی در دریای خزر جنوبی» که توسط دکتر مهرشاد طاهری، عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و همکارانش انجام شده، در ژورنال معتبر Marine Pollution Bulletin به چاپ رسید. این مطالعه برای نخستین بار به بررسی پراکنش و واکنش نماتدهای آزادزی در سواحل جنوبی دریای خزر به تغییرات دمایی ناشی از گرمایش جهانی می‌پردازد و نتایج آن پیامدهای مهمی برای درک اکوسیستم‌های دریایی در مواجهه با تغییرات اقلیمی دارد.

جزئیات پژوهش و یافته‌های کلیدی

در این تحقیق، پراکنش نماتدهای آزادزی در شش ایستگاه در سواحل جنوبی دریای خزر مورد بررسی قرار گرفت. ایستگاه سی‌سنگان، به دلیل داشتن بیشترین تراکم، تنوع و تعداد گونه، برای یک آزمایش ۵۰ روزه انتخاب شد. هدف این آزمایش، بررسی پاسخ جامعه نماتدها به افزایش دمای آب در چهار سطح (۲۰، ۲۴، ۲۷ و ۳۰ درجه سلسیوس) بود.

نتایج آزمایشگاهی و تغییرات جامعه نماتدها

نتایج این آزمایش نشان داد که با افزایش دما، تراکم کل جمعیت و شاخص تنوع شانون به طور معناداری افزایش یافت، به طوری که بیشترین مقدار در تیمار ۳۰ درجه سلسیوس مشاهده شد. اگرچه تعداد کل گونه‌ها و یکنواختی جامعه بین تیمارها تفاوت معنی‌داری نداشت، اما ساختار کلی جامعه تحت تأثیر دما تغییر کرد. این تغییرات ناشی از:

• حضور یا عدم حضور گونه‌های خاصی مانند Daptonema karabugasensis، Tripyloides marinus و Adoncholaimus araelensis.
• تغییر در فراوانی نسبی این گونه‌ها.

همچنین، تولید مثل و غالب بودن تغذیه‌ای جامعه نماتودی نیز با افزایش دما دستخوش تغییر شد. تعداد ماده‌های بارور و افراد نابالغ با افزایش دما بیشتر شده و سهم شکارچیان/همه‌چیزخواران در جامعه به تدریج افزایش یافت. این یافته‌ها نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و افزایش دمای آب می‌تواند تأثیرات عمیقی بر ساختار و عملکرد جامعه نماتدهای آزادزی داشته باشد.

اهمیت نماتدهای آزادزی و گرمایش دریای خزر

گرمایش جهانی اقیانوس‌ها، که به افزایش دمای سطح دریاها و محتوای حرارتی اقیانوس‌ها اشاره دارد، دریای خزر را نیز تحت تأثیر قرار داده است. این پدیده پیامدهای زیست‌محیطی متعددی از جمله کاهش سطح دریا را به همراه داشته و می‌تواند اثرات مهمی بر اکوسیستم‌های دریایی خزر داشته باشد، از جمله:

• تغییر در پراکنش گونه‌ها و تنوع زیستی.
• تغییر در چرخه‌های تولیدمثل و الگوهای مهاجرتی موجودات دریایی.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تا سال ۲۱۰۰، دمای منطقه دریای خزر حدود ۳.۶۴ درجه سانتیگراد افزایش و بارندگی حدود ۱۰ درصد (۱۸۲ میلی‌متر) کاهش خواهد یافت. افزایش دمای سطح آب در بخش جنوبی دریای خزر (حدود ۳.۲ درجه طی ۳۵ سال اخیر) نسبت به میانگین جهانی بیشتر بوده است.

نقش حیاتی نماتدها در اکوسیستم دریایی

نماتدهای آزادزی دریایی، به عنوان فراوان‌ترین متازوآن‌ها در رسوبات دریایی، نقش حیاتی در چرخه مواد مغذی، معدنی‌سازی مواد آلی و بیوتورباسیون رسوب ایفا می‌کنند. آنها همچنین منبع انرژی مهمی برای سطوح بالاتر زنجیره غذایی بستر دریا هستند. به دلیل حساسیت بالا به تغییرات محیطی، چرخه عمر کوتاه و تنوع گونه‌ای زیاد، نماتدها شاخص‌های زیستی مؤثری برای ارزیابی اثرات انسانی بر اکوسیستم‌های دریایی به شمار می‌روند.

جامعه‌های جانوری دریای خزر به عنوان یکی از نقاط داغ تنوع زیستی و بوم‌زادگرایی در جهان شناخته می‌شوند. با این حال، تنوع زیستی نماتدهای آزادزی در سواحل جنوبی دریای خزر تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفته است.

اهداف و چشم‌انداز مطالعات آینده

هدف اصلی این مطالعه، بررسی تأثیر افزایش دمای آب بر ساختار و عملکرد جامعه نماتدهای آزادزی در سواحل جنوبی دریای خزر بود. این تحقیق در دو مرحله انجام شد:

1. پایش میدانی: شناسایی ایستگاهی با بیشترین غنای گونه‌ای و تراکم (ایستگاه سی‌سنگان).
2. آزمایش تجربی: سنجش پاسخ جامعه نماتدها به سطوح مختلف دمایی (۲۰، ۲۴، ۲۷ و ۳۰ درجه سلسیوس) در یک دوره ۵۰ روزه.

این پژوهش به تجزیه و تحلیل اثرات گرمایش آب بر شاخص‌های اکولوژیک مهمی شامل تراکم جمعیت، تنوع گونه‌ای، ساختار تغذیه‌ای و موفقیت تولیدمثلی این موجودات پرداخت. دکتر طاهری تأکید کرد که تغییرات دما در بازه ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد می‌تواند تراکم و تنوع نماتدهای ساحلی را افزایش داده و ساختار جامعه را تغییر دهد که احتمالاً ناشی از رشد و تولیدمثل سریع‌تر و کوتاه‌تر شدن چرخه زندگی برخی گونه‌هاست. با این حال، واکنش جامعه نماتدها به افزایش دما گونه‌ـ‌ویژه است.

همکاران و اعتبار علمی مقاله

این مقاله با همکاری محققان برجسته‌ای از پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، دانشگاه منابع طبیعی و علوم دریایی تربیت مدرس نور و اداره کل محیط زیست استان گلستان تدوین شده است:

• دکتر مهرشاد طاهری: هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی.
• مریم یزدانی فشتمی: هیات علمی دانشگاه منابع طبیعی و علوم دریایی تربیت مدرس نور.
• احمد رادمنش (منبوهی): هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی.
• سید سحاب میرا: کارشناس ارشد اداره کل محیط زیست استان گلستان.

ژورنال Marine Pollution Bulletin یکی از برجسته‌ترین و پرنفوذترین مجلات بین‌المللی در حوزه علوم دریایی است که به دلیل ضریب تأثیر بالا (معمولاً بالای ۵) و قرارگیری در رده Q۱، از اعتبار علمی ممتازی برخوردار است. انتشار مقاله در این مجله، نشان‌دهنده کیفیت و اصالت پژوهش بوده و دستاوردهای تحقیق را در معرض دید جامعه علمی بزرگی قرار می‌دهد که دغدغه اصلی آن‌ها حفاظت از محیط‌زیست دریایی و مدیریت پایدار آن است.