کشت خشخاش در ایران: نیاز دارویی، چالش‌های قانونی و ابعاد بین‌المللی

در ماه‌های اخیر، موضوع کشت خشخاش در ایران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. این بحث در حالی مطرح می‌شود که پیش از انقلاب، ایران خود تولیدکننده خشخاش بود، اما پس از آن، کشت آن ممنوع و مجازات‌هایی برای آن تعیین شد. در تمام این سال‌ها، نیاز صنعت دارویی کشور به خشخاش از محل کشفیات پلیس مبارزه با مواد مخدر تأمین می‌شد.

اما در یک سال گذشته، با روی کار آمدن طالبان در افغانستان و کاهش چشمگیر کشت خشخاش در این کشور، میزان کشفیات پلیس ایران نیز کاهش یافته و این امر شرکت‌های دارویی را با چالش جدی مواجه کرده است.

اعلام نیاز وزارت بهداشت و شرکت‌های دارویی

حسین ذوالفقاری، نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، صراحتاً اعلام کرده است که شرکت‌های دارویی و وزارت بهداشت به مخدرهای مورد نیاز برای تولید دارو نیاز مبرم دارند و در صورت عدم تصمیم‌گیری، سلامت کشور به خطر خواهد افتاد.

ذوالفقاری تأکید می‌کند که برداشت غلطی مبنی بر «آزادسازی کشت مواد مخدر» وجود دارد. او توضیح می‌دهد که در صورت تصویب، در گام نخست کشت شقایق الیفرا و شاهدانه صورت خواهد گرفت که توسط کشاورزان نیز قابل استحصال نیست.

تغییر رویکرد دولت به تولید داخلی

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، نیز در این باره اظهار داشت که نیاز به کاشت خشخاش برای مصارف دارویی و ضددردها ریشه در پیش از انقلاب دارد. پس از انقلاب، ایران به سمت واردات حرکت کرد، اما با تغییرات سیاسی در افغانستان، منابع وارداتی به سرعت کاهش یافت.

مهاجرانی معتقد است که با توجه به امکان کاشت داخلی و ناپایداری واردات به دلیل تحریم‌ها و سایه‌های سیاسی، جمع‌بندی بر تولید داخلی با سازوکار نظارتی قرار گرفته است. با این حال، هنوز هیچ سازوکار مشخصی برای این کشت تعریف نشده است.

ابعاد بین‌المللی و قانونی کشت خشخاش

سعید صفاتیان، تحلیلگر و پژوهشگر اعتیاد، در گفت‌وگو با خبرآنلاین به ابعاد مختلف این موضوع پرداخته است:

نیاز جهانی و وضعیت ایران

• دنیا سالانه به حدود ۳۰۰ تن مرفین برای امور درمانی و دارویی نیاز دارد.
• حجم مرفین مورد نیاز ایران مشخص نیست، اما گفته می‌شود که عدد بالایی را شامل می‌شود.
• پیش از انقلاب، ایران به دلیل نیاز و کشت در کشورهای همسایه، خشخاش می‌کاشت.

کشورهای تولیدکننده خشخاش

امروزه کشورهایی نظیر فرانسه، هندوستان، ترکیه، اسپانیا و استرالیا خشخاش کشت می‌کنند و از آن مرفین به دست می‌آورند. ایران نیز تا یکی دو سال گذشته، مرفین مورد نیاز خود را از کشفیات نیروی انتظامی تأمین می‌کرد که این کشفیات نیز به تولید خشخاش در افغانستان وابسته بود. پیش از طالبان، حدود ۲۲۰ هزار هکتار زمین در افغانستان زیر کشت خشخاش بود و حدود ۳۰ درصد خشخاش وارد شده به ایران توسط نیروی انتظامی کشف می‌شد.

پیشینه طرح موضوع در ایران

بحث کشت دوباره خشخاش در ایران جدید نیست. صفاتیان اشاره می‌کند که نخستین بار در سال ۱۳۸۱، زمانی که او مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر بود، این موضوع با عنوان «مدیریت مصرف» مطرح شد. هدف، قانونمندسازی مصرف مواد مخدر و نه آزادسازی آن بود.

ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت نوعی از شقایق به نام «Papaver somniferum» را صرفاً برای تولید دارو مجاز دانسته و نه برای تولید تریاک.

امکان‌سنجی کشت توسط بخش خصوصی

کشت این نوع شقایق تنها در صورتی امکان‌پذیر است که وزارت بهداشت برای مصارف پزشکی، صنعتی و تحقیقاتی درخواست دهد و مجوز بگیرد. وزارت جهاد کشاورزی مسئولیت کشت آن را بر عهده خواهد داشت و انجام آن توسط بخش خصوصی و عموم مردم ممنوع است.

اصلاح قانون و چالش‌های بین‌المللی

بر اساس ماده ۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت و مصرف خشخاش در کشور ممنوع و جرم است. برای کشت دوباره، نیاز به اصلاح قانون است؛ یا با خارج کردن کشت تریاک از جرم در ماده ۱، یا با اضافه کردن کلمه «کشت» در ابتدای ماده ۴۱. این اصلاحات پیش از این در مجمع تشخیص مصلحت نظام انجام می‌شد، اما اکنون به مجلس منتقل شده است.

از نظر بین‌المللی، کمیته معاونت مقابله با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل هر ساله در اسفندماه وضعیت تولید و انتقال مرفین و خشخاش را بررسی می‌کند. موافقت این کمیته برای کشت خشخاش در ایران ضروری است، زیرا این اقدام می‌تواند تراز مرفین دنیا را بر هم زند.

سازوکار توزیع و شرایط کشت

نقش دولت و بخش خصوصی در توزیع

کشت خشخاش باید کاملاً دولتی باشد. در زمینه توزیع، ایران دارای ۸ هزار مرکز درمان اعتیاد است که ۱ میلیون نفر از معتادان را تحت درمان دارند. همچنین، سازمان‌های مردم‌نهاد نیز نزدیک به ۱ میلیون نفر را پوشش می‌دهند. صفاتیان تأکید می‌کند که در صورت کشت دوباره، بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد باید ستون اصلی توزیع باشند، زیرا سیستم دولتی به تنهایی قادر به انجام این کار نخواهد بود.

شرایط کشت تریاک

تریاک در دو فصل پاییز و بهار و در محیط‌های معتدل، گرمسیر و سردسیر قابل کشت است. هر هکتار زمین حدود ۳۵ تا ۵۰ کیلوگرم تریاک می‌دهد. واگذاری کشت خشخاش به بخش خصوصی «بزرگترین اشتباه ممکن» خواهد بود و دستگاه‌های متولی باید قبل از هرگونه اعلام عمومی، جایگاه‌ها را مشخص کرده و به مردم آگاهی دهند که کشت خشخاش تنها برای سیستم دولتی مجاز است.

در طول یک سال اخیر حجم کشفیات پلیس مبارزه با موادمخدر در خصوص خشخاش و به دنبال آن برای تولید دارو کم شده است و به همین دلیل برخی از مسئولان از شروع دوباره کشت خشخاش در ایران حرف می‌زنند.

توانایی تبدیل خشخاش به مرفین

در حال حاضر، کارخانه‌ای در جاده کرج به تهران سال‌هاست در حوزه تولید مرفین فعالیت می‌کند. باید بررسی شود که آیا این کارخانه کفایت می‌کند یا نیاز به راه‌اندازی کارخانه‌های جدید است. همچنین، میزان نیاز دارویی به مرفین و امکان صادرات نیز باید مدنظر قرار گیرد. کشت خشخاش در کشور نیازمند مجموعه‌ای از عوامل، هماهنگی‌ها و نظارت‌های قوی است.

تجربه اسپانیا

صفاتیان به تجربه اسپانیا اشاره می‌کند که در آنجا کشت نوعی شقایق برای استخراج ماده‌ای به نام «تبایین» (با مرفین کمتر) انجام می‌شود که از آن انواع دارو ساخته می‌شود. در اسپانیا، سیستم کاملاً دولتی با نظارت بسیار قوی، کار کشت، تولید و انتقال را انجام می‌دهد و بخش خصوصی هیچ دخالتی در این مراحل ندارد، اما در حوزه توزیع، بخش خصوصی با نظارت سیستم‌های دولتی وارد عمل می‌شود.