آیکون خبر

خبر کامل

اندازه‌گیری مستقیم تاج سیاه‌چاله کلان‌جرم به اندازه منظومه شمسی برای اولین بار

اندازه‌گیری مستقیم تاج سیاه‌چاله کلان‌جرم به اندازه منظومه شمسی برای اولین بار

اندازه‌گیری بی‌سابقه تاج سیاه‌چاله: دریچه‌ای نوین به اسرار کیهان

در یک دستاورد علمی خیره‌کننده، ستاره‌شناسان برای نخستین بار موفق به اندازه‌گیری مستقیم تاج خورشیدی یک سیاه‌چاله کلان‌جرم دوردست شدند. این کشف که به لطف یک هم‌ترازی کیهانی نادر و پیچیده به دست آمده، ابعادی به اندازه منظومه شمسی را برای این تاج داغ آشکار کرده و افق‌های جدیدی را در درک ما از این غول‌های نامرئی کیهانی می‌گشاید.

سیاه‌چاله RX J1131: غولی در فاصله ۶ میلیارد سال نوری

سیاه‌چاله کلان‌جرم «RX J1131» که در فاصله تقریبی ۶ میلیارد سال نوری از زمین قرار دارد، با سرعتی بیش از نصف سرعت نور در حال چرخش است. این هیولای کیهانی، با بلعیدن گاز و غبار اطراف خود، آن‌ها را تا میلیون‌ها درجه گرم کرده و به صورت یک «اختروش» (quasar) درخشان می‌شود. اختروش‌ها، پرانرژی‌ترین و درخشان‌ترین اجرام در کیهان هستند که در مرکز برخی کهکشان‌ها جای گرفته‌اند.

  • اختروش چیست؟ جرمی بسیار پرانرژی و درخشان در مرکز کهکشان‌ها که از بلعیدن گاز و غبار توسط سیاه‌چاله کلان‌جرم ایجاد می‌شود.
  • ابعاد تاج: تاج این اختروش، هاله‌ای از گاز بسیار داغ، حدود ۵۰ واحد نجومی وسعت دارد که تقریباً هم‌اندازه منظومه شمسی ماست.

هم‌ترازی کیهانی و ریزهمگرایی: کلید کشف

این اندازه‌گیری بی‌سابقه به واسطه یک هم‌ترازی کیهانی نادر امکان‌پذیر شد. در این پدیده، یک کهکشان پیش‌زمینه در فاصله حدود چهار میلیارد سال نوری از زمین، به همراه ستارگانش، مانند دو ذره‌بین عمل کرده و بزرگنمایی دوگانه‌ای ایجاد کردند که دید اطراف نزدیک سیاه‌چاله را به طرز چشمگیری واضح‌تر کرد. ماتوس ریباک، دانشمند ارشد دانشگاه لیدن هلند و سرپرست این مطالعه، این کشف را «راهی جدید برای مشاهده آنچه بسیار نزدیک به سیاه‌چاله اتفاق می‌افتد» توصیف کرد.

بررسی داده‌های گذشته و پدیده همگرایی گرانشی

کهکشان پیش‌زمینه به قدری عظیم است که گرانش بی‌اندازه آن، نور سیاه‌چاله «RX J1131» را خم و بزرگ می‌کند و چهار تصویر متمایز از این اختروش را از طریق پدیده‌ای به نام «همگرایی گرانشی قوی» (strong gravitational lensing) ایجاد می‌کند. با تحلیل مجدد داده‌های دهه گذشته که توسط تلسکوپ رادیویی آرایه میلی‌متری/زیرمیلی‌متری بزرگ آتاکاما (ALMA) در شیلی جمع‌آوری شده بود، پژوهشگران متوجه سوسو زدن‌های کوچکی در روشنایی این تصاویر شدند.

همگرایی گرانشی قوی، اثر قوی و زیاد همگرایی گرانشی است که می‌تواند تصاویر متعددی تولید کند. این پدیده یکی از پیش‌بینی‌های نظریه نسبیت عام اینشتین است.

مشاهدات بعدی در سال ۲۰۲۲ نشان داد که تصاویر به صورت مستقل از یکدیگر سوسو می‌زنند، که این امر نشان‌دهنده وجود پدیده‌ای دیگر در طول مسیر بود: «ریزهمگرایی» (microlensing). در ریزهمگرایی، ستارگان منفرد در کهکشان پیش‌زمینه به عنوان لنزهای کوچک عمل کرده و به طور موقت قسمت‌های مختلف تاج اختروش را بزرگ می‌کنند. این تقویت‌های مقیاس کوچک باعث سوسو زدن مشاهده شده در تصاویر می‌شود و با بررسی این سوسو زدن‌ها، وسعت تاج برای اولین بار به طور مستقیم اندازه‌گیری شد.

دریچه‌ای جدید به میدان‌های مغناطیسی و رشد سیاه‌چاله‌ها

این اندازه‌گیری جدید نه تنها امکان نقشه‌برداری از تاج را فراهم می‌کند، بلکه دریچه جدیدی را به میدان‌های مغناطیسی اطراف سیاه‌چاله‌ها باز می‌کند. مطالعات پیشین نشان داده‌اند که میدان‌های مغناطیسی قوی، نحوه افتادن گاز به درون سیاه‌چاله و خروج آن را تنظیم کرده و رشد سیاه‌چاله‌ها را در طول زمان کنترل می‌کنند. اندازه‌گیری مستقیم این میدان‌ها بسیار دشوار است، اما مدل‌های نظری ارتباطی بین انتشار امواج میلی‌متری تاج، اندازه آن و قدرت میدان مغناطیسی نشان می‌دهند.

آینده پژوهش و تلسکوپ‌های نسل جدید

گروه پژوهشی قصد دارد داده‌هایی را نیز از رصدخانه پرتو ایکس چاندرا (Chandra X-ray) ناسا جمع‌آوری کند. همچنین، تلسکوپ ALMA در حال گسترش به باندهای فرکانس پایین‌تر است که طول‌موج‌هایی را پوشش می‌دهد که تاج‌های سیاه‌چاله در آنها در درخشان‌ترین حالت خود هستند.

«رصدخانه ورا سی. روبین» (Vera C. Rubin) نیز با قابلیت تصویربرداری نوری با وضوح بالا، انتظار می‌رود هزاران سامانه مشابه را کشف کرده و به ستاره‌شناسان امکان مطالعه سوسو زدن‌های نوری را با دقتی بی‌سابقه ارائه دهد. ریباک خاطرنشان کرد که تلسکوپ روبین، ابزاری انقلابی برای این کار خواهد بود.

این اکتشافات، ستاره‌شناسان را به کاوش منابع بی‌شماری که در سراسر آسمان با امواج میلی‌متری سوسو می‌زنند، سوق می‌دهد و بخش هیجان‌انگیزی از کیهان را که همچنان برای ما ناشناخته است، روشن‌تر می‌کند.

نتایج این مطالعه در مجله معتبر «Astronomy & Astrophysics» به چاپ رسیده است.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗