پایگاه‌های زیرزمینی جنگنده‌ها: برگ برنده پنهان شرق در نبردهای مدرن

استراتژی نوین شرق: پایگاه‌های زیرزمینی

با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی و افزایش احتمال درگیری‌های فرامنطقه‌ای، پایگاه‌های زیرزمینی جنگنده‌ها به یکی از ابزارهای دفاعی حیاتی در شرق تبدیل شده‌اند. در حالی که غرب بر جنگنده‌های پیشرفته‌ای مانند F-35 و F-22 Raptor تکیه دارد، کشورهای شرقی با احداث سازه‌های مقاوم در دل کوه‌ها، بر حفظ ناوگان هوایی خود در برابر حملات پیش‌دستانه و شناسایی ماهواره‌ای تأکید می‌کنند.

این ساختارها، که به عنوان «برگ برنده‌ای پنهان» در نبردهای مدرن شناخته می‌شوند، قرار است به یکی از عناصر اصلی استراتژی دفاعی شرق تبدیل شوند. در دهه اخیر، کشورهایی نظیر چین، کره شمالی، ایران و روسیه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در ساخت این پایگاه‌ها انجام داده‌اند.

بر اساس گزارشی از موسسه «Air Power Australia» در سال 2011، تنها چین بیش از 40 پایگاه هوایی زیرزمینی دارد که اغلب در نزدیکی ارتفاعات یا در دل کوه‌ها طراحی شده‌اند. هدف اصلی این اقدام، افزایش توان بقا در برابر بمباران، شناسایی ماهواره‌ای و حملات دقیق موشکی است.

فناوری طراحی و پنهان‌کاری

پایگاه‌های زیرزمینی معمولاً در دل ارتفاعات طبیعی حفر می‌شوند و با لایه‌هایی از بتن مسلح، سنگ، درهای ضدانفجار و سیستم تهویه پیشرفته تجهیز می‌گردند. مسیرهای تاکسی‌وی (حرکت جنگنده‌ها روی زمین) به گونه‌ای طراحی می‌شوند که ورود و خروج از این سازه‌ها بدون جلب توجه ماهواره‌های شناسایی انجام گیرد.

نشریه دفاعی Jane’s Defence Weekly تأکید می‌کند که طراحی چنین پایگاه‌هایی با هدف «پنهان‌کاری جغرافیایی» صورت می‌گیرد؛ به طوری که حتی در تصاویر ماهواره‌ای نیز فقط ورودی‌های محدود دیده می‌شود و نه عملیات واقعی داخل آن.

مزایای استراتژیک پنهان‌سازی

پنهان‌سازی جنگنده‌ها مزایای متعددی دارد که دو مورد اصلی آن عبارتند از:

• محافظت در برابر حمله پیش‌دستانه: این پایگاه‌ها به عنوان سپری قدرتمند عمل می‌کنند و در ساعات اولیه جنگ، از زمین‌گیر شدن ناوگان هوایی جلوگیری کرده و امکان پاسخ‌گویی را فراهم می‌آورند.
• امکان تعمیر و پشتیبانی در بحران: این پایگاه‌ها امکان تعمیر، سوخت‌گیری و بارگیری مهمات را در شرایط بحرانی فراهم می‌کنند. تحلیل‌گران مرکز مطالعات راهبردی RAND معتقدند که پایگاه‌های زیرزمینی می‌توانند نرخ پروازهای عملیاتی را حفظ کرده و حتی افزایش دهند، به خصوص زمانی که پایگاه‌های سطحی مورد هدف قرار گرفته‌اند.

در مقابل، ایالات متحده و متحدانش بیشتر بر فناوری پنهان‌کاری، رادارگریزی و برتری هوایی متمرکز هستند. نشریه Defense News گزارش می‌دهد که رویکرد نظامی غرب عمدتاً مبتنی بر داشتن برتری فناوری در هوا است، نه لزوماً پنهان‌کاری سازه‌ای در زمین؛ آنها به جای پنهان کردن جنگنده، آن را رادارگریز می‌سازند.

با این حال، تحلیل‌گران هشدار داده‌اند که تمرکز صرف بر فناوری پرنده، بدون در نظر گرفتن حفاظت زیرساخت، می‌تواند در برابر حملات دقیق، آسیب‌پذیری ایجاد کند. تجربه جنگ‌های اخیر در اوکراین نیز نشان داده که حتی تجهیزات پیشرفته بدون پناهگاه‌های مؤثر، آسیب‌پذیرند.

آسیب‌پذیری پایگاه‌های زیرزمینی

اگرچه پایگاه‌های زیرزمینی بسیار مقاوم طراحی می‌شوند، اما غیرقابل نفوذ نیستند. استفاده از:

• بمب‌های نفوذگر مانند GBU-28
• موشک‌های کروز سنگین
• و اطلاعات دقیق ماهواره‌ای

می‌تواند آسیب‌هایی به این سازه‌ها وارد کند. بر اساس پژوهشی که در نشریه علمی IntechOpen در سال 2019 منتشر شد، سامانه‌های شناسایی امواج لرزه‌ای، حرارتی، مغناطیسی و رطوبت خاک می‌توانند نشانه‌هایی از فعالیت پایگاه‌های زیرزمینی را آشکار کنند.

همچنین، ورودی‌های پایگاه‌ها معمولاً نقطه‌ضعف آنها محسوب می‌شوند؛ اگر این ورودی‌ها مسدود یا منهدم شوند، امکان تردد جنگنده‌ها از بین می‌رود.

بازتعریف قدرت هوایی

در دنیای امروز، قدرت هوایی تنها به جنگنده‌های پیشرفته و رادارگریز محدود نمی‌شود. زیرساخت‌ها به اندازه تجهیزات پروازی اهمیت پیدا کرده‌اند. شرق با ساخت پایگاه‌های زیرزمینی، مدلی متفاوت از بازدارندگی را پیش گرفته که بقاپذیری را در اولویت قرار می‌دهد.

غرب نیز، اگرچه رویکرد متفاوتی دارد، اما در مقابل چنین پایگاه‌هایی نیازمند بازبینی در راهبردهای شناسایی، حمله و حتی توسعه تسلیحات نفوذگر است. جنگ‌های آینده، نه فقط در آسمان، بلکه در اعماق زمین نیز تعیین خواهند شد.