چالش‌های کالابرگ الکترونیکی و تأمین معیشت: بررسی وضعیت یارانه‌ها و خط فقر در ایران

منابع مالی و تأمین اعتبار کالابرگ الکترونیکی

بر اساس قوانین موجود، از جمله قانون جامع تأمین اجتماعی و ماده ۳۱، دولت‌ها موظف به پرداخت یارانه به طبقات کمتر برخوردار و کاهش فاصله طبقاتی هستند. این تکلیف در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ نیز تصریح شده است. برای پرداخت یارانه کالابرگ الکترونیکی، منابعی فراتر از یارانه نقدی در نظر گرفته شده است:

• حذف یارانه سه دهک بالای جامعه: دهک‌های هشتم، نهم و دهم از دریافت یارانه حذف می‌شوند، در حالی که هفت دهک دیگر همچنان یارانه دریافت خواهند کرد.
• بخشی از ماده ۴۵ قانون مالیات بر ارزش افزوده: این ماده نیز به عنوان یکی از منابع تأمین اعتبار در نظر گرفته شده است.
• بند «چ» ماده ۵ قانون برنامه: اصلی‌ترین ردیف تأمین اعتبار، این بند است که دولت را مکلف می‌کند سالانه تا سقف ۱۱ میلیارد یورو برای واردات کالاهای اساسی و نهاده‌ها اختصاص دهد. هدف از این اقدام، تأمین ۱۱ قلم کالای غذایی مورد نیاز برای فراهم آوردن روزانه ۲۳۵۰ کیلوکالری برای هر فرد است. منابع ریالی حاصل از فروش این ارز، برای اجرای طرح کالابرگ استفاده می‌شود.

با این حال، رامین اشاره کرد که با وجود انتظار برای اعلام ماهانه یک مرحله کالابرگ، در ماه ششم سال تنها چهار مرحله اعلام شده است که دلیل آن، وصول تدریجی درآمدهاست. در مراحل اولیه، با اجازه مقام معظم رهبری، مبلغ یک میلیارد دلار از منابع صندوق توسعه ملی برداشت شد تا تأمین مالی طرح تسهیل شود.

حذف یارانه پردرآمدها و عدم اعتراض

در زمینه حذف یارانه پردرآمدها، از مجموع ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر جمعیت دهک دهم، ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر پیش‌تر به صورت داوطلبانه یا از طریق شناسایی حذف شده بودند. تنها ۳ میلیون نفر باقی مانده بودند که در گام اول این طرح حذف شدند. نکته قابل توجه این است که این حذف گسترده با عدم اعتراض مشمولان همراه بود، زیرا آنها می‌دانستند منابع حاصل به دهک‌های نیازمند جامعه اختصاص می‌یابد و به جیب شخصی کسی نمی‌رود.

وظیفه دولت در گزارش‌دهی و انتقاد مجلس

طبق قانون، دولت موظف است هر سه ماه یک گزارش در مورد عملکرد کالابرگ ارائه دهد. با وجود تلاش‌های وزارت رفاه، گلایه‌های جدی نسبت به سازمان برنامه و بودجه وجود دارد، زیرا هدفمندی یارانه‌ها زیر نظر این سازمان است و اشکالات در تأمین منابع و نحوه اجرا قابل چشم‌پوشی نیست. مجلس و کمیسیون‌های تخصصی، با توجه به شرایط تورمی و فشار بی‌سابقه بر سه دهک پایین جامعه، معتقدند که عدم تحقق کامل این هدف، نمره مطلوبی به عملکرد دولت در این حوزه نمی‌دهد.

رامین تأکید کرد: «باید به شکلی عمل شود که اثر تورم از روی رژیم غذایی مردم و تأمین کالری بدن آن‌ها برداشته شود. به عبارت دیگر، هر اندازه که قیمت‌ها افزایش می‌یابد، باید به‌صورت کالابرگ این افزایش جبران گردد.»

وی افزود که سالانه ۳۲۰ همت یارانه نقدی مستقیم و ۲۵ همت یارانه نان به صورت جداگانه پرداخت می‌شود، علاوه بر یارانه‌های دارو، مسکن و سایر حمایت‌ها که بار مالی سنگینی برای دولت ایجاد می‌کند.

مشکلات تأمین منابع برای پرداخت کالابرگ

تأمین ۱۱ میلیارد یورو از محل فروش نفت و درآمدهای ارزی مستقیم دولت به صورت تدریجی صورت می‌گیرد و سپس این ارز با فروش در بازار ترجیحی به ریال تبدیل می‌شود. این فرآیند تدریجی، دلیل اصلی تأخیر در اعلام مراحل کالابرگ است. رامین اظهار داشت که حتی با در نظر گرفتن نرخ فروش ارز ۲۸ هزار تومانی و عرضه بخشی از آن در بازار آزاد، امکان افزایش درآمد تا سه برابر رقم اولیه و تأمین کامل ۱۱ میلیارد یورو وجود دارد.

خط فقر شدید غذایی و اولویت‌های حمایتی

علیرضا عسگریان، معاون سابق وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، به بررسی خط فقر شدید غذایی پرداخت. محاسبات سال ۱۴۰۲ بر پایه داده‌های سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد:

• مبنای ۲۱۰۰ کیلوکالری: خط ریالی فقر شدید غذایی حدود یک میلیون و دویست و سی هزار تومان به ازای هر نفر در ماه است. بر این اساس، حدود چهار میلیون و چهارصد هزار نفر زیر خط فقر شدید غذایی قرار دارند.
• مبنای ۲۳۵۰ کیلوکالری: این معیار که نیاز واقعی به کالری، پروتئین و ریزمغذی‌ها را دربرمی‌گیرد، خط ریالی فقر شدید غذایی را حدود یک میلیون و چهارصد و چهل هزار تومان به ازای هر نفر در ماه برآورد می‌کند. با این مبنا، جمعیتی نزدیک به هفت میلیون نفر (معادل یک دهک کامل) زیر این خط قرار می‌گیرند.

عسگریان تأکید کرد که بخش قابل توجهی از جامعه نیازمند حمایت‌های فوری برای تأمین حداقل نیازهای غذایی است و برنامه‌ریزی‌های حمایتی باید در اولویت دولت قرار گیرد.

دولت مشکل منابع ندارد

عسگریان با اشاره به اینکه اگر همه منابع پیش‌بینی‌شده محقق شود، دولت تقریباً ۶۰ هزار میلیارد دلار از این محل و سایر منابع خواهد داشت، اظهار داشت که دولت مشکل منابع ندارد. او افزود که حتی اگر دولت بخواهد ۳ یا ۴ میلیارد دلار از مجموع ۶۰ هزار میلیارد دلار و ۱۳ میلیارد دلار ارزی که به آن فرصت داده شده، برای حمایت از کودکان و مادران اختصاص دهد، این تأمین بسیار آسان و قابل انجام است. بنابراین، امکان‌پذیری اجرای طرح کالابرگ قطعی است، حتی در شرایط فشار اقتصادی و ناترازی‌های موجود.