تحلیل جایگاه دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی‌های جهانی: افت و خیزها و چالش‌های پیش رو

رتبه‌بندی شانگهای ۲۰۲۵: کاهش نگران‌کننده حضور دانشگاه‌های ایرانی

رتبه‌بندی شانگهای، یکی از مهم‌ترین نظام‌های ارزیابی جهانی، با شش سنجه کلیدی از جمله تعداد برندگان جوایز نوبل و مدال‌های فیلدز در میان دانش‌آموختگان و اعضای هیئت‌علمی، مقالات منتشرشده در مجلات معتبر نیچر و ساینس، پژوهشگران پر استناد و مقالات نمایه‌شده در وب آو ساینس، دانشگاه‌ها را رتبه‌بندی می‌کند.

آخرین ویرایش این رتبه‌بندی (شانگهای ۲۰۲۵) که مرداد ماه ۱۴۰۴ منتشر شد، نشان‌دهنده حضور تنها ۶ دانشگاه ایرانی است. این در حالی است که در سال ۲۰۲۱، تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این فهرست ۱۱ دانشگاه بود. این روند نزولی، حاکی از کاهش تقریباً ۵۰ درصدی حضور دانشگاه‌های کشور در این نظام رتبه‌بندی است.

دانشگاه‌های خارج شده از فهرست شانگهای:

• دانشگاه امیرکبیر
• دانشگاه شیراز
• دانشگاه فردوسی مشهد
• دانشگاه تبریز
• دانشگاه علم و صنعت

افت و صعود دانشگاه‌ها در شانگهای (۲۰۲۱-۲۰۲۵):

در بازه زمانی پنج ساله، تنها دانشگاه علوم پزشکی تهران توانسته رتبه خود را بهبود بخشد و از بازه ۵۰۱-۶۰۰ به ۴۰۱-۵۰۰ صعود کند. در مقابل، پنج دانشگاه دیگر روند نزولی را تجربه کرده‌اند:

• دانشگاه صنعتی شریف: با ۳۰۰ پله افت از رتبه ۵۰۱-۶۰۰ به ۸۰۱-۹۰۰، رکورددار کاهش رتبه است.
• دانشگاه تهران: از رتبه ۳۰۱-۴۰۰ به ۴۰۱-۵۰۰ سقوط کرده است.
• دانشگاه تربیت مدرس: با ۲۰۰ پله افت از ۵۰۱-۶۰۰ به ۷۰۱-۸۰۰ رسیده است.
• دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی: از ۷۰۱-۸۰۰ به ۸۰۱-۹۰۰ نزول کرده است.
• دانشگاه علوم پزشکی ایران: از ۷۰۱-۸۰۰ در سال ۲۰۲۴ به ۹۰۱-۱۰۰۰ در سال ۲۰۲۵ رسیده و در معرض حذف قرار دارد.

رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۶: افزایش کمی، اما با افت و خیز

نظام رتبه‌بندی کیو اس، دانشگاه‌ها را بر اساس شهرت علمی، ارزیابی کارفرمایان، نسبت اعضای هیئت‌علمی به دانشجو، میزان استناد به اعضای هیئت‌علمی، نسبت اساتید و دانشجویان بین‌المللی، شبکه پژوهش بین‌المللی، اشتغال فارغ‌التحصیلان و پایداری ارزیابی می‌کند. آخرین ویرایش این رتبه‌بندی (QS ۲۰۲۶) اواخر خردادماه ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) منتشر شد که در آن ۱۱ دانشگاه ایرانی حضور داشتند.

تعداد دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی کیو اس از ۶ دانشگاه در سال ۲۰۲۲ به ۱۱ دانشگاه در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است. این افزایش تا حدی به بزرگ‌تر شدن فهرست کلی این نظام رتبه‌بندی (از ۱۳۰۰ به بیش از ۱۵۰۰ دانشگاه) مربوط می‌شود.

دانشگاه‌های جدید در فهرست کیو اس:

• دانشگاه صنعتی اصفهان
• دانشگاه تبریز
• دانشگاه فردوسی مشهد
• دانشگاه اصفهان
• دانشگاه آزاد اسلامی

افت و صعود دانشگاه‌ها در کیو اس (۲۰۲۲-۲۰۲۶):

در حالی که ۹ دانشگاه نسبت به سال ۲۰۲۲ رتبه بهتری کسب کرده‌اند، روند یک سال اخیر نشان‌دهنده افت رتبه برای ۶ دانشگاه است:

• دانشگاه تهران: با حدود ۲۰۰ پله بهبود، از رتبه ۵۲۱-۵۳۰ به ۳۲۲ صعود کرده و پیشتاز ارتقا است.
• دانشگاه شهید بهشتی: با ۲۵۹ پله صعود از ۱۰۰۱-۱۲۰۰ به ۷۴۱-۷۵۰، رکورددار ارتقای رتبه است.
• دانشگاه صنعتی شریف: ۶ پله بهبود داشته (از ۳۸۱ به ۳۷۵)، اما نسبت به اوج خود در ۲۰۲۴ (۳۳۴) با ۴۱ پله افت مواجه شده است.
• دانشگاه صنعتی امیرکبیر: ۹ پله بهبود داشته (از ۴۶۵ به ۴۵۶)، اما نسبت به اوج خود در ۲۰۲۴ (۳۷۵) با ۸۱ پله کاهش روبرو شده است.
• دانشگاه علم و صنعت ایران: ۵۴ رتبه ارتقا داشته (از ۵۴۱-۵۵۰ به ۴۹۶)، اما نسبت به بهترین رتبه خود در ۲۰۲۵ (۴۳۶) نزول کرده است.
• دانشگاه صنعتی اصفهان: با ۸۲ پله افت در یک سال، بیشترین کاهش رتبه را تجربه کرده است.
• دانشگاه تبریز: در یک سال ۲۶ پله افت داشته است.
• دانشگاه شیراز: بهبود رتبه داشته (از ۷۵۱-۸۰۰ به ۷۰۱-۷۱۰)، اما نسبت به سال ۲۰۲۴ (۶۸۱-۶۹۰) نزول کرده است.

رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۵: افزایش تعداد، اما نه لزوماً پیشرفت کیفی

رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهانی تایمز، دانشگاه‌ها را بر اساس ۱۸ شاخص در پنج حوزه آموزش، محیط پژوهشی، کیفیت پژوهش، مشارکت صنعت و چشم‌انداز بین‌المللی ارزیابی می‌کند. آخرین ویرایش (تایمز ۲۰۲۵) مهرماه ۱۴۰۳ منتشر شد و در آن ۸۱ دانشگاه ایرانی حضور داشتند.

تعداد دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی تایمز از ۴۷ دانشگاه در سال ۲۰۲۱ به ۸۱ دانشگاه در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. این افزایش نیز تا حدی به بزرگ‌تر شدن فهرست کلی این نظام رتبه‌بندی (از ۱۵۲۷ به بیش از ۲ هزار دانشگاه) مربوط می‌شود.

افت و صعود ۱۰ دانشگاه برتر در تایمز (۲۰۲۱-۲۰۲۵):

از بین ۱۰ دانشگاه برتر ایرانی در فهرست تایمز، ۵ دانشگاه ارتقای رتبه داشته‌اند، دو دانشگاه افت رتبه و دو دانشگاه برای اولین‌بار حضور یافته‌اند:

• دانشگاه صنعتی شریف: از رتبه ۴۰۱-۵۰۰ به ۳۰۱-۳۵۰ ارتقا یافته است.
• دانشگاه صنعتی امیرکبیر: از رتبه ۵۰۱-۶۰۰ به ۳۵۱-۴۰۰ ارتقا یافته است.
• دانشگاه علم و صنعت ایران: با ۱۵۰ پله بهبود، رتبه خود را ارتقا داده است.
• دانشگاه تهران: پس از افت ۳۰۰ پله‌ای در ۲۰۲۲، به تدریج بهبود یافته و در ۲۰۲۵ به ۴۰۱-۵۰۰ رسیده است.
• دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل: از ۳۵۱-۴۰۰ به ۵۰۱-۶۰۰ افت کرده است.
• دانشگاه صنعتی شیراز: با حدود ۳۰۰ پله ارتقا از ۶۰۱-۸۰۰ به ۵۰۱-۶۰۰ رسیده است.
• دانشگاه علوم پزشکی بابل: با ۲۰۰ پله افت، بیشترین روند نزولی را در میان ۱۰ دانشگاه برتر داشته است.

نتیجه‌گیری: رتبه‌ها ابزار سنجش، نه هدف نهایی

تحلیل داده‌های سه نظام رتبه‌بندی معتبر جهانی نشان می‌دهد که آموزش عالی ایران در یک وضعیت دوگانه قرار دارد. از یک سو، تعداد دانشگاه‌های حاضر در فهرست‌های کیو اس و تایمز افزایش یافته، اما این افزایش تا حد زیادی به بزرگ‌تر شدن فهرست‌های این نظام‌ها بازمی‌گردد و نباید به عنوان شاخص قطعی پیشرفت تعبیر شود. از سوی دیگر، در نظام رتبه‌بندی شانگهای، روند نزولی کاملاً واضح و نگران‌کننده است.

رتبه‌بندی‌ها باید به عنوان ابزاری برای سنجش و مشاهده نقاط قوت و ضعف مسیر حرکت آموزش عالی مورد استفاده قرار گیرند، نه اینکه به هدف نهایی مدیران و سیاست‌گذاران تبدیل شوند. تمرکز صرف بر بهبود ظاهری و افزایش تعداد دانشگاه‌ها بدون ارتقای واقعی کیفیت، می‌تواند خطرناک باشد.

نشانه‌های افت رتبه دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه‌های برتر کشور، در حال نمایان شدن است. زمان آن فرا رسیده است که برنامه‌ای جامع برای ارتقای کیفی دانشگاه‌ها ارائه شود. این امر مستلزم تقویت زیرساخت‌ها، حمایت از پژوهش‌های کیفی و توسعه همکاری‌های بین‌المللی است تا مسیر ارتقای واقعی آموزش عالی کشور هموارتر گردد.