برداشت بی‌رویه آب؛ عامل اصلی فروچاله‌ها و فرونشست در همدان

حافظ مهدنژاد، دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، در گفت‌وگویی با ایسنا، به بررسی علل و راهکارهای مقابله با پدیده فرونشست و فروچاله‌ها در استان همدان پرداخت. وی تأکید کرد که برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، نه تنها عامل اصلی فرونشست عمومی است، بلکه محرک اصلی ایجاد فروچاله‌های مخرب نیز محسوب می‌شود.

چگونگی شکل‌گیری فروچاله‌ها

مهدنژاد توضیح داد که با کاهش سطح آب زیرزمینی، فشار هیدرواستاتیک درون لایه‌های آبرفتی کاهش می‌یابد. این امر منجر به فشردگی و جمع‌شدگی لایه‌های رسی و سیلتی می‌شود که پیش از این توسط آب پشتیبانی می‌شدند. در برخی نقاط، این فشردگی به صورت ناگهانی یا موضعی رخ داده و باعث شکست ساختاری در لایه‌های سطحی و در نهایت تشکیل فروچاله (Sinkhole) می‌شود.

وی هشدار داد که در مناطقی که زیرساخت‌هایی مانند لوله‌های انتقال آب، فاضلاب یا بنیان ساختمان‌ها وجود دارد، این فروچاله‌ها می‌توانند به طور ناگهانی و با خسارات جانی و مالی جدی ظاهر شوند.

اقدامات ملی و محلی برای پایش و کاهش فرونشست

دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری به اقدامات متعددی که تاکنون در سطح ملی و محلی برای پایش و کاهش فرونشست در دشت همدان-بهار و سایر مناطق آبرفتی انجام شده است، اشاره کرد:

• پایش ماهواره‌ای: سازمان زمین‌شناسی و وزارت نیرو با استفاده از فناوری‌های ماهواره‌ای (مانند رادار تداخلی InSAR) و شبکه‌های GPS دائمی، تغییرات عمودی سطح زمین را به صورت مداوم پایش می‌کنند.
• ثبت تغییرات آب زیرزمینی: سازمان آب منطقه‌ای همدان با نصب پیزومترها و چاه‌های مشاهده‌ای، تغییرات سطح آب‌های زیرزمینی را ثبت و تحلیل می‌کند. کاهش تراز آب‌های زیرزمینی یکی از شاخص‌های اصلی برای پیش‌بینی فرونشست است.
• محدودیت برداشت آب: تعیین مناطق ممنوعه و محدوده‌های حفاظت‌شده برای حفر چاه‌های جدید و کاهش برداشت از چاه‌های موجود در دشت همدان-بهار.
• جایگزینی منابع آب: اجرای طرح‌های جایگزینی آب‌های زیرزمینی با منابع سطحی و توسعه شبکه‌های آبیاری تحت فشار و انتقال آب از سدها به منظور کاهش فشار بر منابع زیرزمینی.
• آموزش و اطلاع‌رسانی: برگزاری کارگاه‌ها و تبلیغات در رسانه‌ها برای افزایش آگاهی درباره خطرات فرونشست و ضرورت صرفه‌جویی در مصرف آب.
• نقشه‌برداری خطر: تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی خطر فرونشست توسط سازمان زمین‌شناسی و نقشه‌برداری کشور برای جلوگیری از توسعه شهری و صنعتی در مناطق پرخطر.

راهکارهای مدیریت مؤثر بحران فرونشست

مهدنژاد برای مدیریت مؤثر بحران فرونشست و کاهش آسیب‌های ناشی از آن، موارد ضروری زیر را برشمرد:

• کاهش برداشت از آب‌های زیرزمینی: با اولویت‌دهی به کشاورزی هوشمند، تغییر الگوی کشت به محصولات کم‌آب‌بر و استفاده از آب‌های بازیافتی و سطحی.
• بهسازی زیرساخت‌ها: تعویض شبکه‌های قدیمی آب و فاضلاب شهری و جلوگیری از نشت آب در شبکه‌های فرسوده که باعث اتلاف منابع و تشدید فرونشست می‌شود.
• سیستم هشدار زودهنگام: ایجاد سیستم هشدار زودهنگام و تجهیز مناطق پرخطر به سنسورهای دقیق و ایجاد پلتفرم‌های نظارتی بلادرنگ برای اعلام خطر به شهروندان و مسئولان.
• ممنوعیت ساخت‌وساز: ممنوعیت ساخت‌وساز در مناطق پرخطر فرونشست و الزام شهرداری‌ها و سازمان‌های مرتبط به رعایت نقشه‌های پهنه‌بندی خطر و عدم صدور پروانه ساخت در مناطق مستعد فروچاله و شکستگی زمین.
• جبران خسارت کشاورزان: ارائه تسهیلات و یارانه‌های هدفمند برای تغییر روش‌های آبیاری و کاهش وابستگی به چاه‌های عمیق.
• ایجاد ستاد ویژه: تشکیل ستاد ویژه مدیریت فرونشست با مشارکت وزارت نیرو، محیط زیست، کشاورزی، شهرسازی و استانداری برای تصمیم‌گیری یکپارچه و اجرای طرح‌های مشترک.
• توسعه پژوهش‌های محلی: مشارکت دانشگاه‌ها (مانند دانشگاه بوعلی سینا و دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی) و مراکز تحقیقاتی برای شبیه‌سازی، پیش‌بینی و ارائه راهکارهای بومی.