نظم نوین جهانی: چین، قدرت اقتصادی نوظهور و چالش‌های آمریکا و اروپا

نظم نوین جهانی: رقابت اقتصادی، نه جنگ سرد

فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با «شرق» به تحلیل اهداف پکن و چشم‌انداز آینده این کشور پرداخت. او تأکید کرد که جنگ میان شرق و غرب، به معنای کلاسیک آن نیست. برخلاف جنگ سرد پیشین که ناشی از توسعه‌طلبی اتحاد جماهیر شوروی بود و تهدیدی جدی برای جهان غرب به شمار می‌رفت، شرایط کنونی متفاوت است. پس از فروپاشی شوروی، آمریکایی‌ها به جهان تک‌قطبی و تحت سلطه خود عادت کرده بودند، اما اکنون این وضعیت در حال تغییر است.

خیزش چین: از تمدن کهن تا ابرقدرت اقتصادی

چین، به عنوان کهن‌ترین تمدن زنده جهان، در ۴۰ سال گذشته پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. مجلسی به المپیک پکن در حدود ۲۰ سال پیش اشاره کرد که چینی‌ها در مراسم افتتاحیه آن، به طور نمادین اختراعات خود مانند قطب‌نما، کاغذ و باروت را به نمایش گذاشتند. پس از ساخت بمب اتمی و اثبات توان نظامی، چین با قناعتی تحسین‌برانگیز مسیر پیشرفت را در پیش گرفت و اکنون به دومین قدرت اقتصادی جهان تبدیل شده است.

• پیشرفت‌های نظامی و فضایی: پرتاب ماهواره‌ها به خارج از جو و حضور ناوهای هواپیمابر در اقیانوس‌ها.
• سرعت بی‌سابقه: سرعت پیشرفت چین در تاریخ بی‌سابقه است.
• ابر قدرت نوظهور: چین اکنون خود را به عنوان یک ابرقدرت معرفی می‌کند.

با وجود این پیشرفت‌ها، چین همچنان از ایالات متحده فاصله دارد. حتی اگر اقتصاد آن با آمریکا برابر شود، با توجه به جمعیت چهار برابری چین، محتوای اقتصادی آن تنها به یک‌چهارم توسعه آمریکا رسیده است. چین در حال حاضر تنها می‌خواهد نشان دهد که «ما نیز هستیم» و به عنوان بزرگ‌ترین بازرگان جهانی، بیشترین واردات و صادرات جهان را به خود اختصاص داده است. این شرایط به طور طبیعی نظم جهانی تازه‌ای را پدید می‌آورد که نیازمند برنامه‌ریزی و بازنگری است.

واکنش آمریکا و اروپا به نظم جدید

ایالات متحده، به ویژه در مواجهه با مشکلات داخلی، به خود آمده است. دونالد ترامپ با سیاست‌های نامتعارف و اعمال تعرفه‌ها، تلاش می‌کند مانع از پیشرفت سایر کشورها شود، اما این اقدامات با وضع تعرفه‌های متقابل خنثی می‌شوند. نظم نوین جهانی ماهیتی اقتصادی، بازرگانی و مبتنی بر بهره‌برداری از منافع و ارتباط با مشتریان جهانی دارد که چین در ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته در پیشبرد آن موفق بوده است.

«آمریکا امروز نگران آن چارچوب اولیه‌ای است که زمانی خود بنیان‌گذارش بود. از همین رو است که مکرر شعارهای خود را تکرار می‌کند. این تکرار شعارها، نشان‌دهنده ضعف است. هنگامی که کسی می‌گوید «آمریکا اول است»، یعنی واقعا چنین نیست. اینکه گفته می‌شود «از همه قوی‌تر هستیم»، یعنی درواقع ما از همه قوی‌تر نیستیم.»

اروپا نیز نگران است و برای رفع خطر، ناچار است در خاورمیانه صلح برقرار کند، چراکه این منطقه بازار اصلی و مهم اروپا محسوب می‌شود و اروپا نمی‌تواند اجازه دهد با جنگ‌افروزی در این منطقه، بازار اقتصادی‌اش به آتش کشیده شود.

روابط چین با روسیه و سایر کشورها: ضرورت اقتصادی

قرار گرفتن چین در کنار روسیه یا هر کشور دیگری، ناشی از محاسبه‌ای سیاسی نیست، بلکه نوعی ضرورت اقتصادی است. چین به منابع روسیه نیازمند است و ناچار است با این همسایه دارای بیشترین منابع، رابطه‌ای سازگار داشته باشد و در آن سرمایه‌گذاری کند. چین تنها همین هدف را دنبال می‌کند و خود را درگیر مسائل نظامی یا جنگی روسیه نمی‌کند؛ حتی در موضوع اوکراین نیز از روسیه حمایت نکرد.

چین همچنین به منابع دیگر کشورها مانند ایران یا سایر کشورهای دارای ذخایر طبیعی توجه دارد، اما در روابط خود تنها بر بهره‌مندی از این منابع متمرکز است. کشورهای عربی ثروتمندتر و مشتریان بهتری هستند و ازاین‌رو برای چین مهم‌ترند. چین، اروپا را نیز به عنوان مهم‌ترین بازار و خریدار محصولات خود می‌شناسد و آمریکا را علی‌رغم همه رقابت‌ها، از مجموع کشورهای عربی و خاورمیانه مهم‌تر می‌داند.

چین جهان را همچون صفحه شطرنجی می‌بیند که دوران یکه‌تازی سواران آمریکایی گذشته و اکنون بازیگران متعددی در آن مشغول ایفای نقش هستند. در این بازی، آنانی که بهتر بازی کنند، پیروز بوده و آن‌هایی که ایجاد جنجال، بی‌ثباتی، ناامنی و اختلال در صحنه بین‌المللی می‌کنند، بازنده خواهند بود. چین برای پیروزی، به عقلانیت، قدرت نرم، رفتار مسالمت‌آمیز، بهره‌مندی از منابع گوناگون و احتیاط در سرمایه‌گذاری اتکا دارد و مایل است با پول‌های خود مبادله کند و دیگر وابسته به دلار نباشد.

پیام داخلی گردهمایی برای چین و آینده آن

برخی معتقدند گردهمایی جهانی اخیر، پیامی نیز برای داخل چین در بر داشت. در گذشته، حدود ۸۰ درصد مردم چین زیر خط فقر قرار داشتند، اما اکنون ۵۰ درصد از مردم از رفاه بسیار خوبی بهره‌مند هستند و ۵۰ درصد دیگر نیز در مسیر پیشرفت قرار دارند. مجلسی معتقد است که شکست تیان‌آن‌من درواقع پیروزی گروهی از آزادی‌ها بود؛ بهره‌مندی از یک زندگی بهتر. این بهره‌مندی به تدریج سطح فرهنگ عمومی را ارتقا خواهد داد و روزی خواهد رسید که جامعه‌ای توسعه‌یافته و دارای فرهنگ، با رسیدن به بلوغ فرهنگی و اجتماعی، به طور طبیعی تن به اصلاحات ساختاری سیاسی خواهد داد. او پیش‌بینی می‌کند که این روند تا ۱۵ سال دیگر تحقق خواهد یافت.

پیام چین برای جهان و ایران

پیام چین به جهان در گردهمایی اخیر، یادآوری این حقیقت بود که کشورهای شرق آسیا، از جمله ژاپن، کره جنوبی و تایوان، توسعه خود را از نقطه‌ای بسیار پایین آغاز کردند، اما امروز کالاهایی با استانداردهای اروپایی تولید می‌کنند و سهمی از بازار جهانی دارند. این پیام به جهان می‌گوید که خود را برای یک بازار بین‌المللی و رقابتی جهانی، بیش از همیشه آماده کنید.

این پیام‌ها برخلاف تصور برخی، هیچ‌گونه بار سیاسی، نظامی یا جنگ‌طلبانه نداشت. عالم اقتصاد، عالم بازرگانی و توسعه، مخالف جنگ است و خواهان صلح است. برای ایران، به عنوان یکی از میهمانان این گردهمایی، پیام این است که باید در داخل کشور سرمایه‌گذاری شود و بتواند مانند چین، سرمایه خود را صرف توسعه و پیشرفت کند.