هوش مصنوعی در آموزش: چالش‌های ایران و راهکارهای جهانی

زیرساخت‌های متزلزل و چالش‌های پیش‌رو

با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی جدید، بحث استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند آموزشی بیش از پیش مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است. این پدیده نوظهور، با وجود مزایای فراوان، آسیب‌های متعددی را نیز به همراه دارد که مهم‌ترین آنها از بین رفتن تفکر انتقادی است. در ایران، فقدان سازوکار مشخص برای استفاده از هوش مصنوعی در محیط‌های آموزشی، این خطرات را تشدید می‌کند.

مجید علی‌عسگری، عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی، در این باره می‌گوید: «در ایران بسیاری از موقعیت‌هایی که می‌توانستند به نفع نظام آموزشی تمام شوند، عملا برعکس عمل کرده‌اند. یکی از دلایل این وضعیت، ضعف زیرساخت‌هاست. اکنون در این شرایط دانش‌آموزان و دانشجویانی که امکان استفاده از هوش مصنوعی را دارند اغلب به جای بهره‌برداری درست گرفتار نوعی «سیاه‌بازی» در استفاده از این فناوری شده‌اند. هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند است که می‌تواند به یادگیری کمک کند، اما در حال حاضر بیشتر به‌عنوان وسیله‌ای برای تقلب مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دانشگاه‌ها شاهدیم که دانشجویان بسیاری امتحان‌ها و تکالیف خود را با کمک هوش مصنوعی انجام می‌دهند. این روند باعث می‌شود که هوش مصنوعی عملا فراتر از قوانین حرکت کند و هر ضابطه‌ای که تعیین می‌شود، به‌نوعی دور زده شود.»

او تاکید می‌کند که برای بازطراحی نظام آموزشی بر پایه هوش مصنوعی، ابتدا باید زیرساخت‌های لازم ایجاد شده و هم‌زمان راهکارهایی برای جلوگیری از تقلب در نظر گرفته شود. آشنایی صحیح معلمان، دانش‌آموزان و استادان با این فناوری، پیش‌شرط استفاده موثر از آن است.

علی‌عسگری همچنین معتقد است که هوش مصنوعی در فرآیند یادگیری می‌تواند هم کمک‌کننده باشد و هم مانع؛ بسته به اینکه چه برنامه‌ریزی‌ای برای آن انجام شود. او توضیح می‌دهد: «بدون برنامه‌ریزی این ابزار به زیان آموزش تمام خواهد شد. پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی بسیار گسترده است و باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد. در شرایط فعلی یکی از نگرانی‌های اصلی این است که چون در نظام آموزشی ایران تفکر انتقادی چندان پرورش نیافته، استفاده نادرست از هوش مصنوعی می‌تواند این ضعف را تشدید کند. وقتی اکثر دانشجویان تکالیف خود را با کمک هوش مصنوعی انجام می‌دهند، فرصت اندیشیدن و پرورش تفکر خلاق و انتقادی از بین می‌رود.»

قوانین و چارچوب‌های بین‌المللی برای شفافیت

در مقابل وضعیت ایران، بسیاری از کشورهای پیشرو راهکارهایی برای استفاده از هوش مصنوعی در محیط‌های آموزشی طراحی کرده‌اند:

• یونسکو: در توصیه‌نامه اخلاقیات هوش مصنوعی، بر لزوم فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم برای حفاظت از حقوق بشر، تضمین عدالت آموزشی، شفافیت و جلوگیری از تبعیض، و بهره‌گیری از ابزارهای ارزیابی تاثیر اخلاقی در پروژه‌های آموزشی تاکید کرده است.
• اتحادیه اروپا (AI Act): از اوایل سال ۲۰۲۵ لازم‌الاجرا شده و استفاده از هوش مصنوعی در بخش‌های حساسی مانند آموزش را در زمره «کاربردهای پرخطر» قرار می‌دهد. این قانون کشورهای عضو را موظف می‌کند معیارهایی مانند شفافیت، قابلیت توضیح‌پذیری و تضمین نظارت انسانی را رعایت کنند.
• بریتانیا: وزارت آموزش این کشور در سال ۲۰۲۳ راهنمایی با عنوان «Generative AI in Education» منتشر کرده که بر سه اصل اساسی تکیه دارد: آموزش معلمان برای شناخت هوش مصنوعی، بازنگری در روش‌های ارزیابی دانش‌آموزان و رعایت کامل قوانین حفاظت از داده‌های کودکان.
• استرالیا: با معرفی «چارچوب ملی هوش مصنوعی مولد در مدارس»، تعادلی بین استفاده نوآورانه از این فناوری و حفاظت از یکپارچگی آموزشی ایجاد کرده است. این چارچوب توصیه می‌کند معلمان ضمن استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در طراحی محتوا، هم‌زمان دانش‌آموزان را با شیوه‌های درست و اخلاقی کار با این فناوری آشنا کنند.

مسیر پیش‌رو: فرصت یا تهدید؟

مقایسه تجربه ایران با کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که نقطه تمایز اصلی نه در میزان دسترسی به فناوری، بلکه در نوع مواجهه و برنامه‌ریزی برای آن نهفته است. هوش مصنوعی پدیده‌ای اجتناب‌ناپذیر است که وارد آموزش خواهد شد؛ چه در کلاس‌های مجازی و چه در انجام تکالیف روزمره. پرسش اصلی این نیست که آیا می‌توان مانع استفاده دانش‌آموزان و دانشجویان از آن شد، بلکه این است که چگونه می‌توان مسیر استفاده را به‌گونه‌ای طراحی کرد که به جای تقلب، به خلاقیت و تفکر انتقادی منجر شود.

سرنوشت آموزش در عصر هوش مصنوعی به میزان آمادگی نظام آموزشی برای مواجهه با آن گره خورده است. ایران می‌تواند در این مسیر یا در دام استفاده سطحی و تقلب گرفتار شود، یا با نگاهی آینده‌نگر، هوش مصنوعی را به فرصتی برای پرورش نسلی خلاق، منتقد و توانمند بدل کند. انتخاب میان این دو مسیر بیش از هر چیز به شجاعت و تدبیر سیاستگذاران آموزشی بستگی دارد.