نبرد خاموش در جنگل‌های مازندران: بازپس‌گیری اراضی و طرح‌های نوین حفاظتی

بازگشت اراضی ملی: پیروزی حقوقی در لاور نور

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای حقوقی اخیر در حوزه منابع طبیعی، مربوط به منطقه لاور شهرستان نور است. در این منطقه، بیش از ۱۴۵۰ هکتار مرتع طی سالیان متمادی در اختیار سازمان اوقاف قرار داشت. پس از بررسی‌های دقیق کارشناسی و پیگیری‌های حقوقی اداره کل منابع طبیعی مازندران – ساری، دادگاه تجدیدنظر استان با صدور رأیی قاطع، این اراضی را به مالکیت ملی بازگرداند.

علی باقری جامخانه، مدیرکل منابع طبیعی مازندران – ساری، تأکید کرد: «در هیچ سند و وقف‌نامه‌ای اثبات نشد که این اراضی از مالکیت ملی خارج شده باشد. حکم دادگاه نشان داد که می‌توان با کارشناسی دقیق، از حقوق بیت‌المال دفاع کرد.»

این موفقیت تنها نمونه نیست؛ پیش از این نیز در ورسک عباس‌آباد ۷۰۰ هکتار زمین جنگلی از دست متصرفان خارج شده بود. با احتساب پرونده لاور، مجموع اراضی بازگشتی به حدود ۲۲۰۰ هکتار رسیده است.

پیام قاطع دستگاه قضا: منابع طبیعی خط قرمز است

عباس پوریانی، رئیس کل دادگستری استان مازندران، با تأکید بر عدم مماشات با متصرفان، اظهار داشت: «تصرف زمین‌های ملی، تعرض مستقیم به حقوق مردم و آیندگان است. احکام مربوط به منابع طبیعی با اولویت و قاطعیت صادر می‌شوند.» این موضع‌گیری صریح، پیامی آشکار به سودجویان می‌دهد که جنگل، عرصه تاراج نیست و قوه قضائیه در کنار سازمان‌های حفاظتی ایستاده است.

تهدیدهای پنهان: از قاچاق چوب تا تاراج خاک جنگل

قاچاق چوب با چهارپا در ایزدشهر

با وجود پیروزی‌های حقوقی، قاچاق همچنان تهدیدی روزمره است. در ایزدشهر نور، یگان حفاظت منابع طبیعی با هماهنگی دادستان، پنج قاچاقچی چوب را دستگیر کرد. این قاچاقچیان با استفاده از پنج استر بار چوب و ده رأس حیوان بارکش، محموله‌ها را از دل جنگل خارج می‌کردند. ابزار حمل و حیوانات نیز ضبط و متهمان تحویل مراجع قضائی شدند.

همچنین در آمل، مأموران سرجنگلبانی امام‌زاده عبدالله یک خودروی پژو ۴۰۵ حامل چوب جنگلی قاچاق را متوقف کردند. این حوادث نشان می‌دهد که تاراج منابع طبیعی تنها با کامیون‌های بزرگ صورت نمی‌گیرد و گاهی به شیوه‌های سنتی و پنهان ادامه دارد.

تاراج خاموش خاک جنگل (لاشبرگ)

در کنار قاچاق چوب، پدیده‌ای دیگر به آرامی به جنگل لطمه می‌زند: برداشت لاشبرگ یا خاک برگ. سودجویان این لایه آلی را برای فروش به باغداران به‌عنوان کود برداشت می‌کنند. یک کارشناس منابع طبیعی در این باره می‌گوید:

• این تجارت پنهان، چرخه تغذیه طبیعی خاک را مختل می‌کند.
• توان رطوبت‌پذیری جنگل را کاهش می‌دهد.
• این اقدام در غرب استان شدت گرفته و نیازمند پیگیری و برخورد جدی است.
• تهدیدی که در نگاه اول ناچیز به نظر می‌رسد، اما در درازمدت از بین‌برنده خاک حاصلخیز و تداوم حیات جنگل است.

طرح جنگلداری نوین: نفس تازه برای هیرکانی

در پاسخ به این تهدیدها، طرح جنگلداری نوین آغاز شده است. اداره کل منابع طبیعی مازندران – نوشهر اعلام کرده که این طرح در پنج حوزه آبخیز (۳۱، ۳۵، ۳۸، ۳۹ و ۴۸) به اجرا درآمده است.

محمد خزاعی، معاون امور جنگل اداره کل منابع طبیعی نوشهر، با اشاره به تهیه طرح‌های نوین صیانت از جنگل‌های هیرکانی، اهداف این طرح را چنین برشمرد:

• به‌روزرسانی اطلاعات مربوط به جاده‌ها، ساختمان‌های حفاظتی، قرق‌ها، آفات و نیروهای حفاظتی.
• ارسال مختصات دقیق به ستاد برای اصلاح سیاست‌های گذشته.
• بازسازی زیرساخت‌ها.

از سال آینده طرح‌های صیانتی جنگل با مدل خودگردان اجرا می‌شود؛ منابع مالی آن از محل زراعت چوب در عرصه‌های جلگه‌ای تأمین خواهد شد و این به معنای حرکت به سمت مدیریت پایدار است.

یکی از تغییرات مهم در این طرح، بازتعریف مأموریت جنگلبانان است. پس از اجرای طرح تنفس جنگل، نقش فنی نیروهای قرق‌بان کاهش یافته بود، اما اکنون قرار است آنان دوباره به وظایف فنی خود بازگردند و مسئولیت‌هایی چون غنی‌سازی جنگل، مرمت جاده‌ها، کنترل آفات و آماربرداری را بر عهده بگیرند. کارشناسان تأکید دارند که حفاظت پایدار تنها با نیروی نگهبان ممکن نیست و حضور جنگلبانان به‌عنوان کارشناس فنی در قلب طرح‌ها ضروری است.

آینده جنگل‌های هیرکانی: سه ضلع نجات

جنگل‌های هیرکانی مازندران فراتر از یک منبع چوب، ریه‌های تنفسی کشور، سپر طبیعی در برابر سیلاب و بخشی از میراث جهانی هستند. نجات این سرمایه ملی بر سه ضلع استوار است:

1. مدیریت علمی: در سطح منابع طبیعی.
2. حمایت قضائی: برای مقابله با متصرفان.
3. مشارکت مردمی: برای برانگیختن حساسیت اجتماعی.

اگر این سه ضلع هم‌زمان تقویت شوند، امید است که جنگل‌های شمال نه قربانی تاراج، بلکه الگویی از مدیریت پایدار و مشارکت ملی باشند. مازندران امروز علاوه بر طرح، قانون و حکم، به مشارکت عمومی، حساسیت رسانه‌ها و حمایت نهادهای بالادستی نیاز مبرم دارد تا این میراث زیستی بی‌قیمت حفظ شود.