رونمایی از کتاب «مازندران و نوگرایی آموزشی در عصر قاجار»؛ اثری فاخر در تاریخ بومی

در شبی به یادماندنی، سه‌شنبه ۲۵ شهریور، آیین رونمایی از کتاب ارزشمند «مازندران و نوگرایی آموزشی در عصر قاجار» برگزار شد. این اثر که به همت محسن روستایی، سندپژوه برجسته مرکز اسناد تاریخی و نسخ خطی، به رشته تحریر درآمده، به عنوان یک پژوهش فاخر در حوزه تاریخ بومی مورد ستایش قرار گرفت و گامی مهم در مسیر تاریخ‌نگاری جزئی و کمک به ایران‌شناسی قلمداد شد.

پیشگامی مازندران در توسعه آموزش نوین

محسن روستایی در این مراسم با اشاره به علاقه دیرینه ایرانیان به کسب دانش، به روند آرام توسعه مدارس نوین از دوران فتحعلی‌شاه و اوج‌گیری آن با تاسیس مدرسه دارالفنون پرداخت. وی تاکید کرد که مازندران در این مسیر پیشگام بوده و این کتاب به خوبی دشواری‌ها و موفقیت‌های تاسیس مدارس در این منطقه را به تصویر کشیده است.

• مدارس مهم تاسیس شده در مازندران در عصر قاجار:
  • معینیه
  • سالاریه
  • حقیقت
  • تایید
  • نظامیه
  • شرافت
  • عفتیه

این مدارس نقش بسزایی در تداوم و گسترش آموزش و پرورش نوین ایفا کردند. عواملی چون روزنامه‌ها، حضور معلمان اعزامی توسط عباس‌میرزا و امیرکبیر، و اعزام دانش‌آموزان به خارج از کشور، بسترهای لازم برای آموزش نوین را فراهم آوردند. همچنین، تاسیس قرائت‌خانه مظفری در سال ۱۳۱۷ قمری در مازندران، به توسعه فرهنگی منطقه کمک شایانی کرد.

«میرزا احمدخان بَدِر» نقش بسیار مهمی در مدارس مازندران و حتی گیلان داشت و باید روی شخصیت این فرد مهم و اثرگذار بیشتر کار کنیم. در دوران وزارتِ معارفی وی شاهد تحولات بسیاری در آموزش بوده‌ایم.

پژوهشی عمیق بر پایه اسناد تاریخی

سید رحیم موسوی ساروی، رئیس مرکز اسناد و کتابخانه مازندران، بر اهمیت مطالعاتی این کتاب تاکید کرد و اظهار داشت که نویسنده سالیان متمادی بر روی اسناد آموزشی و مدارس استان پژوهش کرده و تمرکز اصلی کتاب بر آموزش و پرورش نوین و پیشینه آن است. این اثر با استفاده از منابع گسترده‌ای شامل اسناد، آثار مکتوب، مطبوعات و روزنامه‌های قاجاری تدوین شده است.

بازخوانی بیش از ۷۰۰ سند قاجاری

علی‌اکبر عنایتی، نویسنده کتاب، به تشریح هشت فصل و درونمایه اثر خود پرداخت و اعلام کرد که مازندران از پیشگامان تاسیس مدرسه در کشور بوده و تا پایان دوران قاجار، ۴۸ مدرسه نوین در این استان تاسیس شده است. وی افزود که نوگرایی و ورود اندیشه‌های جدید از سوی صاحب‌نظرانی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی و طالبوف، بر شکل‌گیری و رشد آموزش و پرورش نوین تاثیرگذار بوده است.

عنایتی در ادامه به منابع پژوهش خود اشاره کرد که شامل اسناد تاریخی، مطبوعات قاجاری و آثار مکتوب است. او خبر از بازخوانی بیش از ۷۰۰ سند قاجاری در این پژوهش داد و گفت که در این اسناد، تمام جزئیات اجرایی مدارس از جمله برنامه‌های درسی، تربیتی و کتاب‌ها مورد بررسی قرار گرفته است. به عنوان نمونه‌ای جالب، دو جزوه از منابع درسی توسط مدیر مدرسه احمدیه شهر بارفروش (بابل کنونی) تدوین و نگارش شده بود.

روزنامه‌های قاجاری مانند «ایران»، «کوشش»، «ندای وطن»، «حبل‌المتین» و «سلطانی» نیز از جمله منابع مطبوعاتی مهمی بودند که در نگارش این کتاب مورد استفاده قرار گرفتند.

چالش‌ها و انگیزه‌های بانیان مدارس

نویسنده کتاب به چالش‌های اولیه مدارس نوین نیز اشاره کرد و گفت که در ابتدای شکل‌گیری این مدارس، واکنش‌های قشر سنتی-مذهبی گاهی منجر به تعطیلی آن‌ها می‌شد، که نمونه‌هایی از آن در شهرهای آمل و ساری مشاهده شده است.

عمده بانیان این مدارس، افراد صاحب‌منصب و تاجران بودند که با انگیزه‌هایی چون خدمت به دین، تعلیم و تربیت کودکان و علاقه به نشر علم و آموزش نوین، اقدام به تاسیس این مراکز آموزشی می‌کردند.

اهمیت تاریخ محلی برای تاریخ ملی

محسن علی‌نژاد، ناشر اثر، بر این نکته تاکید کرد که تاریخ محلی پیش‌نیاز تاریخ ملی است و بدون ثبت و ضبط آن، تاریخ ملی به درستی شناخته نخواهد شد. وی از رشد توجه به پژوهش در حوزه مازندران در سال‌های اخیر ابراز امیدواری کرد و توسعه پژوهش‌های بومی را برای آگاهی آیندگان بسیار مهم دانست.