آیکون خبر

خبر کامل

بی‌آبی و بیکاری؛ چالش‌های اصلی روستانشینان و گسترش حاشیه‌نشینی در ایران

بی‌آبی و بیکاری؛ چالش‌های اصلی روستانشینان و گسترش حاشیه‌نشینی در ایران

چالش بی‌آبی و بیکاری: تهدیدی جدی برای امنیت غذایی و اجتماعی ایران

چالش‌های بی‌آبی و بیکاری، دو معضل اساسی و رو به گسترش در مناطق روستایی کشور هستند که عدم رسیدگی فوری به آن‌ها می‌تواند به مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها منجر شود. این پدیده نه تنها امنیت غذایی کشور را به خطر می‌اندازد، بلکه با توسعه حاشیه‌نشینی و سکونتگاه‌های غیررسمی، ناهنجاری‌های اجتماعی را در حاشیه شهرهای بزرگ تشدید خواهد کرد. کارشناسان تاکید دارند که اگرچه حل مشکل کم‌آبی و به‌کارگیری شیوه‌های نوین آبیاری و اصلاح الگوی کشت هزینه‌بر است، اما این هزینه‌ها به مراتب کمتر از مبالغ مورد نیاز برای ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی ناشی از مهاجرت است و از این رو، انجام آن یک ضرورت جدی محسوب می‌شود.

ناترازی انرژی، کیش به روستاییان

تشدید ناترازی‌های انرژی در کشور و محدودیت در تامین آب و برق، به یک چالش ملی تبدیل شده است. در حال حاضر، تقریباً تمامی شهرها و روستاها در بخشی از سال با تبعات قطع برق و آب مواجه هستند. با این حال، روستاها، به ویژه در فلات مرکزی ایران، بیش از سایر نقاط با ناترازی در تامین انرژی و به خصوص آب دست و پنجه نرم می‌کنند. این ناترازی‌ها نه تنها بر کیفیت زندگی روستاییان تاثیر می‌گذارد، بلکه معیشت آن‌ها را نیز به شدت مختل می‌کند.

اخیراً خبر خشک شدن منبع آب بیش از 300 روستا در استان یزد منتشر شد که بر اساس آن، آب شرب ساکنان این روستاها از طریق تانکر تامین می‌شود. ساکنان این مناطق تاکید کرده‌اند که آب ارسالی تنها باید برای خوراک و آشامیدن مصرف شود و به هیچ وجه برای کشت و زرع مورد استفاده قرار نگیرد. این در حالی است که حیات روستاها به آب وابسته است و ادامه این روند، روستاییان را ناچار به کوچ خواهد کرد. عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی، در نشستی تخصصی به تبعات این مهاجرت‌ها در گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی اشاره کرده و تاکید نمود که حل چالش مهاجرت از مبدأ، کم‌هزینه‌تر و پایدارتر است.

پیامدهای مهاجرت و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی

روستاییانی که به دلیل چالش ناترازی مجبور به ترک محل زندگی خود می‌شوند، در صورت توان مالی، به صورت رسمی در شهرها ساکن می‌شوند؛ اما در غیر این صورت، چاره‌ای جز ورود به سکونتگاه‌های غیررسمی و تبدیل شدن به شهروندان غیررسمی ندارند. این وضعیت نه تنها آینده زندگی این قشر را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، بلکه چالش‌های متعددی را برای شهرها و ساکنان رسمی آن‌ها ایجاد می‌کند. ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی از حداقل خدمات شهری محروم بوده و با شدیدترین نوع فقر مسکن مواجه هستند. این شیوه زندگی، آن‌ها را به سمت فقر بیشتر، بزه و تباهی سوق می‌دهد و در عین حال، این سکونتگاه‌ها به معضلی برای شهر و شهروندان تبدیل شده‌اند.

در حال حاضر، دست‌کم 2 میلیون خانوار در سکونتگاه‌های غیررسمی کشور زندگی می‌کنند که نزدیک به 300 هزار خانوار از این تعداد، ساکن سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تهران نظیر دره فرحزاد و حاشیه تهران مانند خلازیر هستند. تمرکز امکانات در پایتخت برای دهه‌های متمادی، تهران را به آهن‌ربایی قوی برای جذب مهاجران تبدیل کرده است.

متولیان ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی معتقدند که اقدامات انجام شده از دهه 80 تاکنون به نتیجه مطلوب نرسیده است. تجربه نشان می‌دهد که تنها راه مقابله اصولی با افزایش جمعیت در این سکونتگاه‌ها، ممانعت از مهاجرت با ایجاد جاذبه در مبدأ است. بی‌توجهی به این موضوع و فرار از روستاها به سکونتگاه‌های غیررسمی می‌تواند سه پیامد مهم داشته باشد:

  • ناهنجاری اجتماعی: به دلیل زندگی در سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • ناترازی انرژی در شهر مقصد: به دلیل رشد جمعیتی فراتر از برنامه.
  • کاهش امنیت غذایی و اجتماعی: به دلیل خالی شدن روستاها از جمعیت.

در نشستی با عنوان «پیش‌نگری و پیشگیری از شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی»، کارشناسان بر بهبود شرایط رفاهی، تامین شغل در روستاها و شهرهای کوچک و جذب مردم به این مناطق تاکید کردند که کاری بهتر و کم‌هزینه‌تر از ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی است.

عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران، ریشه مشکلات امروز شهری را نادیده گرفتن مدیریت منابع و برنامه‌ریزی در گذشته، به ویژه در مبدأ و مقصد مهاجرت‌ها، دانست و تصریح کرد: «اقدامات پیشگیرانه باید از مبدأ، یعنی روستا، آغاز شود و تمرکز صرف بر طرح‌های شهری بدون توجه به مسائل روستایی، موجب هدررفت سرمایه‌های ملی خواهد شد.»

فقر، شهری می‌شود: تحلیل و راهکارها

مجید روستا، عضو هیات‌مدیره شرکت بازآفرینی شهری، در این نشست گزارشی در خصوص پیش‌نگری و پیشگیری از شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی ارائه داد. وی اظهار داشت که بیش از دو دهه است که مساله سکونتگاه‌های غیررسمی در کشور وجود دارد و در این مدت سه سند ملی «توانمندسازی» (1382)، «بازآفرینی» (1393) و «سکونتگاه‌های غیررسمی» (1400) تدوین شده است. با وجود هزینه‌های مالی و تجارب ارزشمند، اقدام منسجمی برای جلوگیری از رشد این سکونتگاه‌ها صورت نگرفته است که شاید ناشی از عدم درک صحیح مساله در حوزه پیش‌نگری باشد.

تعریف و ویژگی‌های سکونتگاه‌های غیررسمی

روستا سکونتگاه غیررسمی را مکانی خودجوش و بدون مجوز قانونی یا خارج از چارچوب‌های رسمی برنامه‌ریزی شهری تعریف کرد که فاقد مالکیت رسمی، خدمات پایه و زیرساخت‌های کافی است. این سکونتگاه‌ها معمولاً در حاشیه یا داخل شهرها با تراکم بالا قرار دارند و شرایط زندگی در آن‌ها از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و زیستی آسیب‌پذیر است. وی تاکید کرد که این سکونتگاه‌ها، برنامه‌ریزی خودانگیخته اقشار کم‌درآمد برای حل چالش مسکن در غیاب نظام رسمی تامین سرپناه حداقلی است.

روند جهانی و ملی شهرنشینی

پدیده «فقر شهری» یا «شهری شدن فقر» یک مساله جهانی است که بازتاب سیاست‌های کلان اقتصادی، تغییرات اقلیمی، جنگ، خشکسالی، سوانح طبیعی و عدم توزیع عادلانه ثروت و قدرت است. آمار جهانی نشان می‌دهد که نسبت جمعیت شهرنشین به روستایی به طور مداوم در حال افزایش است:

سالجمعیت شهرنشینجمعیت روستایی
197037%63%
200047%53%
2030 (پیش‌بینی)60%40%

در ایران، پیش‌بینی می‌شود که تا سال 2030، 85 درصد جمعیت کشور در شهرها و تنها 15 درصد در روستاها سکونت گزینند. این رشد جمعیت شهری در ایران عمدتاً نتیجه جابه‌جایی جمعیتی و مهاجرت به شهرها است، نه نرخ رشد طبیعی. به عنوان مثال، رشد جمعیتی شهرهای حاشیه تهران مانند گرمدره (33%)، رباط‌کریم (16%)، پردیس (13.3%) و اسلامشهر (10%) عمدتاً ناشی از مهاجرت است. اگر نظام برنامه‌ریزی برای نیازهای اسکان، آموزش، بهداشت، اشتغال و امنیت این مهاجران چاره‌اندیشی نکند، رشد سکونتگاه‌های غیررسمی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

پیش‌نگری و پیشگیری: دو رویکرد مکمل

پیش‌نگری: به معنای پیش‌بینی و تحلیل روندها و آینده سکونتگاه‌های غیررسمی بر اساس داده‌ها و مدل‌های علمی است. هدف آن آگاه‌سازی تصمیم‌گیران از روندهای آینده برای طراحی برنامه‌های متناسب است. کارکردهای پیش‌نگری شامل:

  • تحلیل وضعیت کنونی و عوامل موثر بر رشد سکونتگاه‌ها.
  • پیش‌بینی رشد جمعیت و افزایش سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • استفاده از مدل‌های جمعیتی، مکانی و اقتصادی برای شناسایی نقاط بحرانی.
  • ارائه سناریوهای مختلف توسعه و تغییرات جمعیتی و اجتماعی.
  • فراهم آوردن داده و اطلاعات برای تصمیم‌سازی و برنامه‌ریزی بهتر.

پیشگیری: شامل اتخاذ راهکارها و اقدامات عملی و سیاستگذاری‌هایی است که از تشکیل یا گسترش بی‌رویه سکونتگاه‌های غیررسمی جلوگیری می‌کند. کارکردهای پیشگیری عبارتند از:

  • طراحی و اجرای سیاست‌های مسکن اجتماعی و ارزان قیمت.
  • توسعه خدمات زیربنایی و افزایش کیفیت زندگی در مناطق کمتر توسعه‌یافته.
  • کنترل مهاجرت غیررسمی و مدیریت جریان جمعیت.
  • ایجاد فرصت‌های اشتغال و ارتقای سطح اقتصادی ساکنان مناطق آسیب‌پذیر.
  • نظارت و قانون‌گذاری برای جلوگیری از ساخت‌وساز غیرمجاز.
  • تقویت آگاهی عمومی و مشارکت اجتماعی.

مجید روستا بر لزوم تلفیق این دو رویکرد تاکید کرد تا علاوه بر شناخت علمی، اقدامات پیش‌نگرانه و سیاستگذاری موثر به موقع انجام شود. وی همچنین به شکست‌های گذشته در این بخش اشاره کرد که شامل تخریب و جابه‌جایی اجباری، بی‌توجهی و بهسازی فیزیکی صرف بوده است. راهکارهای گذشته عمدتاً کوتاه‌مدت، تک‌بعدی و بدون مشارکت ساکنان بوده‌اند، در حالی که موفقیت نیازمند رویکردی یکپارچه، مشارکتی و مبتنی بر ابعاد اجتماعی و اقتصادی است.

بی‌توجهی به آمایش سرزمین: ریشه اصلی اسکان غیررسمی

مصطفی آقاعلی‌خانی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مدیریت شهری سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، مهاجرت و اسکان غیررسمی از روستاها به شهرها را عامل اصلی بروز سکونتگاه‌های غیررسمی دانست. این مهاجرت در سه سطح انجام می‌شود: از روستا به حاشیه شهرهای کوچک، از حاشیه شهرهای کوچک به مراکز استان و از مراکز استان به شهر تهران.

نقش آمایش سرزمین و تمرکزگرایی

مسائل اقتصادی و عدم اجرای طرح آمایش سرزمینی، دو عامل اصلی بروز مهاجرت و ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی هستند. اولین طرح آمایش سرزمین در دهه 50 طراحی شد، اما متاسفانه در سال‌های گذشته هیچ‌گاه توجهی به آن در زمینه توزیع عادلانه امکانات، تجهیزات، زیرساخت و روساخت (اشتغال، صنایع، آموزش و درمان) نشده است.

عدم اجرای طرح‌های آمایش سرزمین در دو سطح ملی و استانی نمود پیدا کرده است:

  • سطح ملی: منجر به ایجاد کلان‌شهری مانند تهران شده که به شکل آهن‌ربا تمامی امکانات (شغل‌های خدماتی، مشاغل رسمی و غیررسمی، دسترسی به آموزش و دانشگاه‌های معتبر، مراکز درمانی خوب) را به خود جذب کرده است. این جاذبه‌ها به نوعی ایجادکننده سکونتگاه‌های غیررسمی هستند.
  • سطح استانی: رویکرد توزیع امکانات همانند تهران بوده و تمامی امکانات به مراکز استان‌ها رسیده است. این امر باعث مهاجرت شهروندان به مراکز استان‌ها برای برخورداری از امکانات حداقلی شده و بسیاری از روستاهای مرزی کشور را خالی از سکنه کرده که مشکلات امنیتی را در پی دارد.

آقاعلی‌خانی به تجربیات جهانی در تقسیم پایتخت به دو بخش اقتصادی و سیاسی (مانند مالزی و پاکستان) اشاره کرد که مانع از تمرکزگرایی در یک شهر می‌شود. وی معتقد است که طرح‌های جابه‌جایی پایتخت در ایران به نتیجه نمی‌رسد، زیرا شاکله آن سال‌ها قبل بسته شده و با توجه به جاذبه‌های متعدد تهران، بعید است فرد یا شرکتی حاضر به ترک آن باشد.

ویژگی‌های سکونتگاه‌های غیررسمی و تبعات آن

در تعاریف بین‌المللی، سه ویژگی کلیدی برای سکونتگاه‌های غیررسمی ذکر شده است: عدم مالکیت رسمی زمین، کمبود یا نبود خدمات شهری و شکل‌گیری غیرقابل برنامه‌ریزی. ویژگی‌های دیگر این سکونتگاه‌ها عبارتند از: چگالی جمعیت بالا، کیفیت پایین ساخت‌وساز، دسترسی محدود به خدمات عمومی، مشکلات زیست‌محیطی و ناپایداری اجتماعی. آقاعلی‌خانی تاکید کرد که عدم هماهنگی میان وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و نهادهای عمومی باعث ناکافی و متناقض بودن اقدامات پیشگیرانه شده است.

مسعود بابایی، فعال اجتماعی، در گزارشی به بررسی ارتباط توسعه روستایی و شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی از منظر فرهنگی و اجتماعی پرداخت و تاکید کرد: «نوسازی سکونتگاه غیررسمی لزوماً به بهبود منجر نمی‌شود. هزینه جلوگیری از مهاجرت و عدم بروز حاشیه‌نشینی به مراتب کمتر از هزینه ممانعت از ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی ناشی از مهاجرت‌ها است و نتیجه مطلوب‌تری را نیز به همراه دارد.»

وی تبعات مهاجرت از روستا به شهر را اینگونه دسته‌بندی کرد:

  • تبدیل روستاهای خالی از سکنه به سکونتگاه‌های غیررسمی (مانند پاکدشت، ورامین).
  • افزایش و توسعه سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • کاهش تولید محصولات کشاورزی و بحران غذایی در بلندمدت.
  • ایجاد و افزایش انواع هزینه‌ها بر حاکمیت و مردم.
شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗