بحران آب و برق: چالش‌ها و راهکارهای پیش‌روی کشاورزی خلیل‌آباد

صدای تشنگی زمین‌های کشاورزی از هر گوشه به گوش می‌رسد. کاهش بی‌سابقه بارش‌ها، بالا رفتن دما و استمرار دوره‌های خشک، حیات اقتصادی و اجتماعی شهرستان‌هایی همچون بردسکن، خلیل‌آباد، کاشمر و کوهسرخ را با تهدیدی جدی روبه‌رو کرده است؛ تهدیدی که نه تنها حجم تولیدات را کاهش داده، بلکه بنیان معیشت هزاران کشاورز را به لرزه انداخته است. در چنین شرایطی، استخرهای کشاورزی به عنوان ذخیره‌گاه‌های طلای مایع، یعنی آب، به یکی از مهم‌ترین امیدهای تداوم کشت و کار بدل شده‌اند.

چالش‌های استخرهای کشاورزی در خراسان رضوی

با وجود نقش حیاتی استخرهای کشاورزی، وضعیت آن‌ها در خراسان رضوی بی‌عیب و نقص نیست. بخش قابل توجهی از این استخرها بدون مجوز احداث شده و بخش دیگری نیز استانداردهای لازم ایمنی را ندارد؛ معضلی که خطرات جانی، حوادث غم‌انگیز و اتلاف منابع را به همراه داشته است. این وضعیت به وضوح نشان‌دهنده چالش‌های بزرگ در مدیریت منابع آبی و عدم نظارت کافی بر ساخت و بهره‌برداری از این استخرهاست.

کشمکش میان ضرورت احداث و الزام رعایت اصول فنی، به جدالی میان مدیران، کارشناسان و کشاورزان انجامیده است. برخی بر نقش غیرقابل انکار این سازه‌ها در مدیریت آب تأکید دارند و برخی دیگر، از پیامدهای فنی و محیط‌زیستی آن به شدت انتقاد می‌کنند.

ضرورت احداث استخرها و مشکلات ایمنی

محمود شبان، مدیر جهاد کشاورزی خلیل‌آباد، احداث استخرهایی با ظرفیت دو مدار آبیاری را در داخل باغ‌های کشاورزی، نه تنها ضروری بلکه واجب می‌داند. او معتقد است این استخرها به تنظیم مدارهای آبیاری در زمان قطعی برق و دوران خشکسالی کمک می‌کنند. با این حال، وی با ایجاد استخرهایی با حجم غیرمتعارف به شدت مخالف است و بر لزوم مدیریت مصرف آب تأکید دارد.

• شناسایی استخرها: تاکنون ۷۲۰ استخر در شهرستان خلیل‌آباد شناسایی شده است.
• مشکلات ایمنی: ۱۰ درصد از این استخرها فاقد ایمنی لازم هستند و تذکرات لازم به آن‌ها داده شده است.
• مشکل عمده: نبود حفاظ و ایمنی کافی، مشکل اصلی این استخرهاست.

شبان هشدار می‌دهد که اگر کشاورزان به روش‌های سنتی و بدون توجه به نظرات کارشناسان ادامه دهند، با توجه به خشکسالی‌های شدید در ۲ یا ۳ سال آینده از چرخه کشاورزی خارج خواهند شد.

انتقادات و دفاع از نقش استخرها

مدیر جهاد کشاورزی خلیل‌آباد به انتقادات کارشناسان حوزه آب نسبت به ایجاد استخرهای کشاورزی اشاره کرد و گفت: «اگرچه بسیاری از این کارشناسان مخالفت‌های شدیدی دارند، اما من آمادگی دارم با آمار و ارقام دقیق نشان دهم که انتقادات آن‌ها نادرست است.» وی توضیح داد که استخرها در خلیل‌آباد از آب سفره‌های زیرزمینی پر نمی‌شوند، بلکه کشاورزان حقابه خود را از رودخانه‌های فصلی در آن‌ها ذخیره‌سازی می‌کنند. به گفته شبان، وجود همین استخرها یکی از عواملی است که کشاورزی در خلیل‌آباد را نسبت به سایر شهرستان‌ها حفظ کرده است.

تأثیر قطعی برق بر کشاورزی

محمود سرشتی، کارشناس جهاد کشاورزی خلیل‌آباد، ضمن تأکید بر لزوم مدیریت صحیح و قانونی در ساخت استخرها، خواستار اجرای سیستم‌های نوین آبیاری شده است. او همچنین به مشکلات ناشی از خاموشی چاه‌های کشاورزی در تابستان اشاره کرد که تنش آبی شدید و کاهش محصول را برای کشاورزان به همراه داشته است. مصوبه هیئت وزیران برای جبران کمبود برق، منجر به خاموشی چند ساعته چاه‌های کشاورزی شد که اثرات مخربی بر کشاورزی خلیل‌آباد، به ویژه خرده‌مالکی، برجا گذاشت.

«این مصوبه در حالی به مرحله اجرا رسیده که بسیاری از کشاورزان معتقدند خاموشی چاه‌های کشاورزی در زمان برداشت محصول یکی از مهم‌ترین معضلات و مشکلات پیش روی بخش کشاورزی است و ضررهای بسیاری را به این بخش وارد می‌کند.»

صدای کشاورزان: امید و ناامیدی

رضا خراشادی، کشاورز خلیل‌آبادی، با نگرانی از وضعیت موجود سخن می‌گوید: «وقتی زمین ترک خورده زیر پاهایم، از تشنگی می‌نالد. می‌دانم که اگر همین اندک آبی که در استخر مانده، تمام شود، نه انگوری می‌ماند و نه باغی که سال‌ها با دستان خودم بارور کرده‌ام.» او از افزایش فاصله مدارهای آبیاری از ۱۲ روز به ۱۹ روز و نبود باران یا برق برای پمپ چاه گلایه می‌کند که منجر به زرد شدن برگ‌ها و چروکیده شدن میوه‌ها شده است.

خراشادی که برای ساخت استخر خود زمین فروخته و وام گرفته است، از عدم توان مالی برای اصلاح استخر مطابق با استانداردها نگران است. او تأکید می‌کند که کشاورزان تنها حقابه خود را به موقع می‌خواهند و خواستار تسهیلاتی برای تهیه پنل خورشیدی یا سیستم‌های آبیاری نوین هستند.

خسارات مالی و راهکارهای پیش‌رو

قطعی برق روزانه در سال جاری، خسارت سنگینی به بخش کشاورزی خلیل‌آباد وارد کرده است:

موتورپمپ‌های ۳۷ چاه موتور بخش کشاورزی بعضاً یک تا سه بار بر اثر قطعی و وصل کردن برق سوخته‌اند که هزینه‌های زیادی را بر کشاورزان تحمیل کرده است. تنها راهکار پیش‌بینی شده برای مقابله با قطعی برق چاه موتورها، اجرای پنل‌های خورشیدی است که شهرستان خلیل‌آباد در این زمینه از شهرستان‌های پیشرو در استان خراسان رضوی بوده است.

آینده کشاورزی در مناطق خشک

آینده کشاورزی در مناطق خشک، بدون مدیریت هوشمندانه منابع آبی و بهره‌گیری از روش‌های نوین آبیاری، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. استخرها اگرچه می‌توانند ابزاری نجات‌بخش باشند، اما بی‌توجهی به اصول فنی، آن‌ها را از یک فرصت به یک تهدید بدل می‌کند.

سیاست‌گذاران باید به جای اقدامات مقطعی، به دنبال برنامه‌ریزی‌های جامع باشند؛ برنامه‌هایی که هم ایمنی و بهره‌وری را تضمین کند و هم اعتماد و مشارکت کشاورزان را جلب نماید. در این میان، حمایت جدی از انرژی‌های جایگزین مانند نصب پنل‌های خورشیدی می‌تواند نجات‌بخش باشد. اگر کشاورزان آموزش و حمایت لازم را دریافت کنند و زیرساخت‌ها به‌روز شوند، خلیل‌آباد می‌تواند از تهدید خشکسالی فرصتی بسازد برای توسعه‌ای متوازن و پایدار.