آیکون خبر

خبر کامل

چالش بی‌آبی و بیکاری؛ مهاجرت روستاییان و گسترش حاشیه‌نشینی در ایران

چالش بی‌آبی و بیکاری؛ مهاجرت روستاییان و گسترش حاشیه‌نشینی در ایران

چالش‌های بی‌آبی و بیکاری، دو معضل اساسی هستند که زندگی روستانشینان کشور را به شدت تحت تاثیر قرار داده‌اند. عدم رسیدگی سریع به این مشکلات می‌تواند به مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها منجر شود؛ پدیده‌ای که نه تنها امنیت غذایی کشور را به خطر می‌اندازد، بلکه با گسترش حاشیه‌نشینی و سکونتگاه‌های غیررسمی، ناهنجاری‌های اجتماعی را در مناطق مختلف، به ویژه حاشیه شهرهای بزرگ، افزایش خواهد داد.

ناترازی انرژی و بحران آب در روستاها

تشدید ناترازی‌های انرژی در کشور، به ویژه در تامین آب و برق، به یک چالش ملی تبدیل شده است. در حالی که تقریباً تمامی شهرها و روستاها در بخشی از سال با تبعات قطع برق و آب مواجه هستند، روستاهای فلات مرکزی ایران بیش از سایر نقاط با این ناترازی‌ها، به خصوص در زمینه آب، دست و پنجه نرم می‌کنند. این وضعیت نه تنها بر کیفیت زندگی روستاییان تاثیر می‌گذارد، بلکه معیشت آنها را نیز به طور جدی مختل می‌کند.

اخیراً خبر خشک شدن منبع آب بیش از ۳۰۰ روستا در استان یزد منتشر شد. ساکنان این روستاها اکنون آب شرب خود را از طریق تانکر دریافت می‌کنند و تاکید شده است که این آب تنها برای خوراک و آشامیدن مصرف شود و به هیچ وجه برای کشاورزی و دامداری به کار نرود. این در حالی است که حیات روستاها به آب وابسته است و ادامه این روند، روستاییان را ناچار به کوچ خواهد کرد. بسیاری از این روستاییان که امکان کشاورزی و دامداری را به دلیل نبود آب از دست داده‌اند، برای امرار معاش چاره‌ای جز مهاجرت به حاشیه شهرها ندارند.

عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی، در نشستی تخصصی تاکید کرد: «حل چالش مهاجرت از مبدأ، کم‌هزینه‌تر و راهکاری پایدارتر است.»

روستاییانی که به دلیل چالش ناترازی مجبور به ترک محل زندگی خود می‌شوند، در صورت برخورداری از توان مالی، به صورت رسمی در شهرها ساکن می‌شوند. اما اگر توان مالی نداشته باشند، چاره‌ای جز ورود به سکونتگاه‌های غیررسمی و تبدیل شدن به شهروند غیررسمی ندارند. این موضوع نه تنها آینده زندگی این قشر از جامعه را به شکل منفی تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، بلکه چالش‌های متعددی را برای شهرها و ساکنان رسمی آنها ایجاد می‌کند.

  • ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی از حداقل خدمات شهری محروم هستند.
  • شیوه زندگی در این سکونتگاه‌ها به فقر بیشتر، بزه و تباهی منجر می‌شود.
  • این سکونتگاه‌ها به معضلی جدی برای شهر و شهروندان تبدیل شده‌اند.

در حال حاضر، دست کم ۲ میلیون خانوار در سکونتگاه‌های غیررسمی کشور زندگی می‌کنند. نزدیک به ۳۰۰ هزار خانوار از این تعداد، ساکن سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تهران نظیر دره فرحزاد و حاشیه تهران مانند خلازیر هستند. تمرکز امکانات در پایتخت برای دهه‌های متمادی، تهران را به آهن‌ربایی قوی برای جذب مهاجران تبدیل کرده است.

پیش‌نگری و پیشگیری از سکونتگاه‌های غیررسمی

متولیان ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی معتقدند که از دهه ۸۰ تاکنون اقداماتی برای مقابله با این پدیده انجام شده، اما به نتیجه مطلوب نرسیده است. تجربه نشان می‌دهد که در شرایط کنونی، ممانعت از مهاجرت با ایجاد جاذبه در مبدأ، تنها راه مقابله اصولی با افزایش جمعیت در سکونتگاه‌های غیررسمی است. بی‌توجهی به این موضوع و فرار از روستاها به سکونتگاه‌های غیررسمی می‌تواند سه پیامد مهم به دنبال داشته باشد:

  1. ناهنجاری اجتماعی: به دلیل زندگی در سکونتگاه‌های غیررسمی.
  2. ناترازی انرژی در شهر مقصد: به دلیل رشد جمعیتی فراتر از برنامه.
  3. کاهش امنیت غذایی و اجتماعی: به دلیل خالی شدن روستاها از جمعیت.

در نشستی با عنوان «پیش‌نگری و پیشگیری از شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی»، تمامی کارشناسان بر این نکته تاکید کردند که بهبود شرایط رفاهی در مبدأ، تامین شغل در روستاها و شهرهای کوچک و جذب مردم به این مناطق، کاری بهتر و کم‌هزینه‌تر نسبت به ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی و تبعات اقتصادی و اجتماعی آنها است.

فقر شهری می‌شود

مجید روستا، عضو هیات‌مدیره شرکت بازآفرینی شهری، در این نشست به ارائه گزارشی در خصوص پیش‌نگری و پیشگیری از شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی پرداخت. وی اشاره کرد که بیش از دو دهه است که مساله سکونتگاه‌های غیررسمی در کشور وجود دارد و در این مدت سه سند ملی تدوین شده است: سند «ملی توانمندسازی» (۱۳۸۲)، سند «ملی بازآفرینی» (۱۳۹۳) و سند «سکونتگاه‌های غیررسمی» (۱۴۰۰). با این وجود، اقدام منسجمی برای جلوگیری از رشد این سکونتگاه‌ها صورت نگرفته است.

روستا تعریفی از سکونتگاه غیررسمی ارائه داد: «مکانی که به صورت خودجوش، بدون مجوز قانونی یا خارج از چارچوب‌های رسمی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری شکل گرفته و فاقد مالکیت رسمی، خدمات پایه و زیرساخت‌های کافی است.» وی تاکید کرد که این سکونتگاه‌ها، برنامه‌ریزی خودانگیخته‌ای از سوی اقشار کم‌درآمد برای حل چالش مسکن در غیاب نظام رسمی هستند.

وی به پدیده «فقر شهری» یا «شهری شدن فقر» به عنوان یک مساله جهانی اشاره کرد که بازتاب سیاست‌های کلان اقتصادی، تغییرات اقلیمی، جنگ، خشکسالی و عدم توزیع عادلانه ثروت و قدرت است. آمار جهانی نشان می‌دهد که نسبت جمعیت شهرنشین به روستایی در حال افزایش است:

سالجمعیت شهرنشینجمعیت روستایی
۱۹۷۰۳۷٪۶۳٪
۲۰۰۰۴۷٪۵۳٪
۲۰۳۰ (پیش‌بینی جهانی)۶۰٪۴۰٪
۲۰۳۰ (پیش‌بینی ایران)۸۵٪۱۵٪

این رشد جمعیت شهری در ایران، نتیجه نرخ رشد طبیعی شهری نیست، بلکه عمدتاً ناشی از جابه‌جایی جمعیتی و مهاجرت به شهرها است. به عنوان مثال، رشد جمعیتی شهر تهران کمتر از ۲ درصد است، اما شهرهای حاشیه‌ای مانند گرمدره ۳۳ درصد، رباط‌کریم ۱۶ درصد، پردیس ۱۳.۳ درصد و اسلامشهر حدود ۱۰ درصد رشد جمعیتی دارند که عمدتاً نتیجه مهاجرت است.

کارکردهای پیش‌نگری و پیشگیری

پیش‌نگری: پیش‌بینی و تحلیل روندها و آینده سکونتگاه‌های غیررسمی بر اساس داده‌ها و مدل‌های علمی است. کارکردهای آن شامل:

  • تحلیل وضعیت کنونی و عوامل موثر بر رشد سکونتگاه‌ها.
  • پیش‌بینی رشد جمعیت و افزایش سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • استفاده از مدل‌های جمعیتی، مکانی و اقتصادی برای شناسایی نقاط بحرانی.
  • ارائه سناریوهای مختلف توسعه و تغییرات جمعیتی و اجتماعی.
  • فراهم آوردن داده و اطلاعات برای تصمیم‌سازی و برنامه‌ریزی بهتر.

پیشگیری: اتخاذ راهکارها و اقدامات عملی و سیاستگذاری‌هایی است که از تشکیل یا گسترش بی‌رویه سکونتگاه‌های غیررسمی جلوگیری کند. کارکردهای آن شامل:

  • طراحی و اجرای سیاست‌های مسکن اجتماعی و ارزان قیمت.
  • توسعه خدمات زیربنایی و افزایش کیفیت زندگی در مناطق کمتر توسعه‌یافته.
  • کنترل مهاجرت غیررسمی و مدیریت جریان جمعیت.
  • ایجاد فرصت‌های اشتغال و ارتقای سطح اقتصادی ساکنان مناطق آسیب‌پذیر.
  • نظارت و قانون‌گذاری برای جلوگیری از ساخت‌وساز غیرمجاز.
  • تقویت آگاهی عمومی و مشارکت اجتماعی.

مجید روستا بر لزوم تلفیق پیش‌نگری و پیشگیری تاکید کرد تا علاوه بر شناخت علمی، اقدامات پیش‌نگرانه و سیاستگذاری موثر به موقع انجام شود و از گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی جلوگیری به عمل آید. وی همچنین به شکست‌های گذشته در این بخش اشاره کرد که شامل تخریب و جابه‌جایی اجباری، بی‌توجهی و نادیده گرفتن سکونتگاه‌ها و بهسازی فیزیکی صرف بوده است. تجربه نشان می‌دهد که موفقیت نیازمند رویکردی یکپارچه، مشارکتی و مبتنی بر توجه به ابعاد اجتماعی و اقتصادی است.

بی‌توجهی به آمایش سرزمین و پیامدهای آن

مصطفی آقاعلی‌خانی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مدیریت شهری سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، مهاجرت و اسکان غیررسمی از روستاها به شهرها را عامل اصلی بروز سکونتگاه‌های غیررسمی دانست. این مهاجرت در سه سطح انجام می‌شود: از روستا به حاشیه شهرهای کوچک، از حاشیه شهرهای کوچک به مراکز استان و از مراکز استان به شهر تهران.

وی مسائل اقتصادی و عدم اجرای طرح آمایش سرزمینی را دو عامل اصلی بروز مهاجرت و ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی برشمرد. اولین طرح آمایش سرزمین در دهه ۵۰ طراحی شد، اما متاسفانه در سال‌های گذشته هیچ‌گاه توجهی به آن در زمینه توزیع عادلانه و منطقی امکانات، تجهیزات، زیرساخت و اشتغال صورت نگرفته است.

عدم اجرای طرح‌های آمایش سرزمین در دو سطح ملی و استانی نمود پیدا کرده است. در سطح ملی، این رویه باعث ایجاد کلان‌شهری مانند تهران شده که به شکل آهن‌ربا تمامی امکانات (شغل، آموزش، درمان و...) را به خود جذب کرده است. این جاذبه‌ها به نوعی ایجادکننده سکونتگاه‌های غیررسمی هستند.

آقاعلی‌خانی گفت: «تجربه‌های مختلفی در دنیا وجود دارد که پایتخت را به دو بخش اقتصادی و سیاسی تقسیم کرده‌اند، مانند مالزی و پاکستان، و این رویه باعث ممانعت از تمرکزگرایی در یک شهر شده است.»

در سطح استانی نیز رویکرد توزیع امکانات همانند تهران بوده، به نحوی که تمامی امکانات به مراکز استان‌ها رسیده است. این رویه باعث شده تا بسیاری از روستاهای مرزی کشور خالی از سکنه شوند که مشکلات امنیتی را به دنبال دارد. دخالت مدیران بومی در توزیع امکانات نیز یکی دیگر از دلایل اصلی عدم اجرای آمایش سرزمین است که چالش‌های زیست‌محیطی متعددی را رقم می‌زند.

مهاجرت گسترده از روستاها به شهر به دلیل چالش اقتصادی، عامل سکونت غیررسمی و کالبدی است و تبعاتی در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و کالبدی (شبکه معابر، بهداشت، درمان، آموزش و...) به همراه دارد و مسائل اجتماعی نظیر بزهکاری را افزایش می‌دهد.

ویژگی‌های سکونتگاه‌های غیررسمی

در تعاریف بین‌المللی، سه ویژگی کلیدی برای سکونتگاه‌های غیررسمی عنوان شده است:

  • عدم مالکیت رسمی زمین.
  • کمبود یا نبود خدمات شهری.
  • شکل‌گیری غیرقابل برنامه‌ریزی.

ویژگی‌های دیگر این سکونتگاه‌ها عبارتند از: چگالی جمعیت بالا، کیفیت پایین ساخت‌وساز، دسترسی محدود به خدمات عمومی، مشکلات زیست‌محیطی و ناپایداری اجتماعی. عدم هماهنگی میان وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و نهادهای عمومی نیز باعث شده که اقدامات پیشگیرانه ناکافی و گاهی متناقض باشند.

مسعود بابایی، فعال اجتماعی، تاکید کرد که نوسازی سکونتگاه‌های غیررسمی لزوماً به بهبود فرهنگی و اجتماعی منجر نمی‌شود، همانطور که در محله خاک سفید تهران و چمیاوی کرمانشاه مشاهده شد. وی افزود: «هزینه جلوگیری از مهاجرت و عدم بروز حاشیه‌نشینی به مراتب کمتر از هزینه ممانعت از ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی ناشی از مهاجرت‌ها است و نتیجه مطلوب‌تری را نیز به همراه دارد.»

تبعات مهاجرت از روستا به شهر شامل:

  • تبدیل روستاهای خالی از سکنه به سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • افزایش و توسعه سکونتگاه‌های غیررسمی.
  • کاهش تولید محصولات کشاورزی و بحران غذایی بلندمدت.
  • ایجاد و افزایش انواع هزینه‌ها بر حاکمیت و مردم.
شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗