چالش‌های بیکاری در استان‌های جوان ایران: از خشکسالی تا ضعف آموزش

مشارکت اقتصادی بالا در استان‌های جوان؛ ظرفیتی که مغفول مانده است

در سال ۱۴۰۱، نرخ مشارکت اقتصادی در استان‌هایی با ساختار سنی جوان، بالاتر از میانگین ملی (۴۰.۵ درصد) بود و به طور متوسط به ۴۵ درصد می‌رسید. به عنوان مثال، در سیستان و بلوچستان که ۶۰ درصد جمعیت آن زیر ۳۰ سال است، نرخ مشارکت اقتصادی ۴۲ درصد گزارش شد. با این حال، کمبود زیرساخت‌های صنعتی، مانع اصلی بهره‌برداری کامل از این ظرفیت نیروی کار جوان شده است.

کمبود کارگاه‌های صنعتی و مشاغل پایدار

در سیستان و بلوچستان، تعداد کارگاه‌های صنعتی با ۱۰ نفر کارکن و بیشتر، بسیار محدود است. در سال ۱۴۰۱، تنها حدود ۰.۵۵ کارگاه فعال به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت وجود داشت که در مقیاس یک میلیون نفر، معادل ۵۵ کارگاه بزرگ است. این رقم در مقایسه با میانگین کشوری (۳.۶ کارگاه به ازای هر ۱۰ هزار نفر یا ۳۶۰ کارگاه در هر یک میلیون نفر) فاصله چشمگیری دارد. این کمبود، به معنای فقدان فرصت‌های شغلی رسمی و پایدار است که جوانان را به سمت مشاغل غیررسمی با درآمد پایین و اغلب غیرمولد سوق می‌دهد.

در خراسان رضوی نیز با وجود نرخ مشارکت اقتصادی ۴۳ درصدی و جمعیتی نزدیک به ۶.۸ میلیون نفر که بیش از ۵۵ درصد آن زیر سی سال است، تنها ۲۰ درصد مشاغل در بخش صنعت متمرکز شده‌اند. این وضعیت در استان‌های کرمان و هرمزگان نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین موانع توسعه اقتصادی شناخته می‌شود.

ناامیدی از یافتن شغل غیرکشاورزی و بیکاری فصلی

نبود ساختار صنعتی در این استان‌ها، بسیاری از افراد را به سمت مشاغل روستایی و کشاورزی سوق داده است. این امر، بررسی الگوی بیکاری فصلی را ضروری می‌سازد. در روستاهای استان‌های جوان، بیکاری عمدتاً فصلی بوده و وابستگی شدید به کشاورزی، عامل اصلی آن است. نرخ بیکاری در روستاهای این استان‌ها تا ۱۰ درصد بالاتر از میانگین کشوری (۷.۸ درصد) گزارش شده است.

• لرستان: نرخ بیکاری در سال ۱۴۰۱ معادل ۱۱.۱ درصد بود که در زمستان به دلیل توقف فعالیت‌های کشاورزی به ۱۳ درصد رسید. کاهش اشتغال فصلی در این استان نزدیک به ۲۰ درصد برآورد شد و حدود ۳۵ درصد اقتصاد محلی بر کشاورزی تکیه دارد.
• کهگیلویه و بویراحمد: نرخ بیکاری کل بین ۱۱.۵ تا ۱۲ درصد و بیکاری جوانان روستایی حدود ۱۵ درصد برآورد شده است. کاهش تولید گندم (۴ تن در هر هکتار) از عوامل اصلی افزایش بیکاری بود.
• سیستان و بلوچستان: نرخ بیکاری کلی در سال ۱۴۰۱ حدود ۹ درصد گزارش شد، اما در دوره‌های خشکسالی با کاهش ۳۰ درصدی بارندگی، بیکاری فصلی تا ۲۰ درصد افزایش یافت. تعطیلی فعالیت‌های کشاورزی در زمستان ۱۴۰۱، نرخ مشارکت را از ۴۰.۱ درصد به ۳۸ درصد کاهش داد.
• گلستان: در سال ۱۴۰۱، بیکاری فصلی حدود ۱۲ درصد برآورد شد. کاهش ۱۵ درصدی تولید محصولاتی مانند پنبه، محدودیت جدی برای اشتغال روستایی ایجاد کرد. تلاش‌ها برای ایجاد مشاغل غیرکشاورزی (صنایع دستی و گردشگری) تنها ۵ درصد از بودجه محلی را جذب کرد و تأثیر محسوسی بر پایداری شغل‌ها نداشت.

در کهگیلویه و بویراحمد، برنامه‌های توسعه روستایی در سال ۱۴۰۱ حدود ۲ هزار شغل فصلی ایجاد کردند که نزدیک به ۶۰ درصد آنها در زمستان همان سال از بین رفتند. علاوه بر این، نرخ بیکاری زنان جوان روستایی در استان‌های مختلف در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۵ درصد بود که تقریباً دو برابر مردان است. این نابرابری جنسیتی، مشارکت اقتصادی را کاهش داد و منجر به مهاجرت حدود ۱۵ درصد از جوانان روستایی به شهرها شد که فشار بیشتری بر بازار کار شهری وارد کرد.

ضعف آموزش و نابرابری در دسترسی به مهارت‌ها

کمبود آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و عدم هماهنگی میان آموزش و نیاز بازار کار، از عوامل اصلی بیکاری جوانان است. در کردستان، نرخ بیکاری حدود ۸ درصد گزارش شد و نزدیک به ۳۰ درصد بیکاری جوانان به دلیل نداشتن مهارت‌های مورد نیاز بازار بود. نسبت دانش‌آموز به معلم در کردستان ۲۸ نفر برای هر معلم ثبت شد، در حالی که میانگین کشوری ۲۰ نفر است که منجر به افت کیفیت تحصیلی می‌شود.

• خراسان شمالی: با اجرای دوره‌های مهارتی مانند مکانیک و نساجی، نرخ بیکاری به حدود ۷ درصد رسید و نرخ مشارکت تا ۴۲ درصد بالا رفت که نشان‌دهنده تأثیر مستقیم سرمایه‌گذاری آموزشی بر بازار کار است.
• سیستان و بلوچستان: تنها ۱۰ درصد جوانان آموزش فنی‌وحرفه‌ای دیده بودند و در نتیجه ۴۰ درصد آنان به مشاغل غیررسمی روی آوردند.
• هرمزگان: حدود ۲۰ درصد جوانان به دلیل نبود مراکز آموزشی، در مشاغلی با درآمد کمتر از ۵ میلیون تومان در ماه مشغول شدند.

شاخص ضریب جینی در برخی از این استان‌ها در سال ۱۴۰۱ حدود ۰.۴ گزارش شد که نشان‌دهنده نابرابری در دسترسی به آموزش و اشتغال است. بودجه آموزش در بسیاری از استان‌های جوان تنها حدود ۸ درصد از کل بودجه استانی را تشکیل می‌دهد و دسترسی به دوره‌های پیشرفته فنی در برخی نقاط مانند کردستان تنها برای ۳ درصد از جوانان فراهم بود. این وضعیت، بهره‌وری نیروی کار را کاهش داده و چرخه بیکاری را تداوم می‌بخشد.

۶۰ درصد مشاغل جدید، غیررسمی و ناپایدار

در سال ۱۴۰۱، برنامه‌های ملی و محلی برای ایجاد شغل اجرا شد که نرخ مشارکت نیروی کار کشور را به ۴۱.۳ درصد رساند و بیکاری را ۰.۵ واحد درصد کاهش داد. با این حال، کارشناسان نسبت به اثرات بلندمدت این اقدامات تردید دارند.

• کرمانشاه: گسترش تجارت مرزی با عراق، بیکاری را از ۱۰ درصد به ۸.۵ درصد کاهش داد و حدود ۳۰۰۰ فرصت شغلی در بخش حمل‌ونقل و بازرگانی ایجاد کرد. اما تنها ۴۰ درصد این مشاغل به دلیل ضعف زیرساخت‌های مرزی پایدار ماندند.
• یزد: تمرکز بر صنایع کاشی و سرامیک، نرخ مشارکت جوانان را به ۴۳ درصد رساند و بیکاری را به ۶.۵ درصد کاهش داد که کمترین نرخ بیکاری در بین استان‌های جوان کشور بود.
• گلستان: با سیاست‌های حمایتی ضعیف‌تر، بیکاری در حدود ۹ درصد باقی ماند و تنها ۱۰ درصد بودجه استان به اشتغال اختصاص یافت.

در سال ۱۴۰۱، از مجموع ۲۴ میلیون شاغل در کشور، استان‌های جوان حدود ۲۰ درصد سهم داشتند، اما پایداری مشاغل پایین بود. به عنوان مثال، در سیستان و بلوچستان از ۵۰۰۰ شغل خانگی ایجاد شده، تنها ۲ درصد به دلیل کمبود برق و آب دوام آوردند. در ایلام نیز از ۱۲۰۰ شغل کارآفرینی، نزدیک به ۷۰ درصد به دلیل نبود زنجیره تأمین، پایدار نشدند. در مجموع، حدود ۶۰ درصد مشاغل جدید در استان‌های جوان در سال ۱۴۰۱ غیررسمی بودند.

برای پایدار شدن مشاغل، ترکیب آموزش‌های مهارتی با سیاست‌های اشتغال‌زایی، توسعه زیرساخت‌های صنعتی محلی و ایجاد زنجیره‌های ارزش محلی ضروری است تا مشاغل غیررسمی به فرصت‌های شغلی رسمی و پایدار تبدیل شوند.