بیماری‌های شغلی در ایران: بحرانی خاموش با فقر آماری و نبود متولی پیشگیری

بیماری‌های شغلی: بحرانی خاموش و تدریجی

برخلاف حوادث ناگهانی کار، بیماری‌های شغلی به آرامی و در طول زمان، سلامت کارگران و کارمندان را تحلیل می‌برند. بسیاری از افراد سال‌ها بدون آگاهی از خطرات، در معرض شرایطی قرار دارند که به فرسودگی بدنشان منجر می‌شود. این بیماری‌ها طیف وسیعی از مشکلات از جمله انواع سرطان‌ها، بیماری‌های اسکلتی-عضلانی ناشی از حرکات تکراری، اختلالات روانی و حتی بیماری‌های قلبی را شامل می‌شوند که تنها با پایش بلندمدت قابل شناسایی هستند. متأسفانه، آمار دقیقی از این نوع بیماری‌ها در کشور در دسترس نیست.

سلامت روان و استرس شغلی: سهمی بزرگ در بیماری‌ها

یکی از رایج‌ترین مشکلات در حوزه سلامت شغلی، مربوط به سلامت روان و استرس شغلی است. آمارهای جهانی و داخلی نشان‌دهنده شیوع بالای این معضل هستند:

• آمار جهانی: گزارش‌های گالوپ در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که ۴۴ درصد کارکنان جهان در بیشتر روزهای کاری استرس بالایی را تجربه می‌کنند.
• آمار ایران: پژوهش‌های مقطعی در ایران عددی بین ۴۰ تا ۶۰ درصد را برای استرس شغلی نشان می‌دهند.
• کادر درمان: بر اساس پژوهش مجله بهداشت و ایمنی کار (۱۳۹۸)، استرس شغلی در کادر درمان بالای ۶۵ درصد است که بخش عمده آن به مشکلات اقتصادی و شرایط کاری بازمی‌گردد.
• معلمان: مجله علوم رفتاری در سال ۱۳۹۷، استرس شغلی معلمان را ۵۵ درصد اعلام کرد که با توجه به افزایش فشارهای اقتصادی و اجتماعی، احتمالاً این آمار در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

مشکلات اسکلتی-عضلانی و سایر بیماری‌ها

علاوه بر مشکلات روحی و روانی، بیماری‌های جسمی ناشی از کار نیز شیوع گسترده‌ای دارند که بسته به نوع شغل متفاوت هستند:

• مرگ و میر جهانی: سازمان جهانی کار گزارش می‌دهد که سالانه حدود ۲.۷۸ میلیون نفر در جهان به دلیل بیماری‌ها و حوادث شغلی جان خود را از دست می‌دهند که ۲.۴ میلیون مورد آن ناشی از بیماری‌های شغلی است.
• آسیب‌های غیرمرگبار: سالانه حدود ۳۷۴ میلیون مورد بیماری و آسیب شغلی غیرمرگبار گزارش می‌شود.
• ایران: حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد کارکنان، به ویژه پرستاران، معلمان و کارگران صنایع، با مشکلاتی نظیر کمردرد و گردن‌درد مواجه هستند. به عنوان مثال، مطالعه‌ای در سال ۱۳۹۷ بر روی کارگران نساجی اصفهان نشان داد که بیش از ۴۵ درصد آن‌ها مشکلات اسکلتی-عضلانی داشتند.
• کاهش شنوایی: در صنایعی مانند کارخانه‌های تولیدی، پتروشیمی و نفت، کاهش شنوایی شایع است. تحقیقی در سال ۱۳۹۶ بر روی کارکنان یک پالایشگاه نشان داد که بیش از ۳۰ درصد آن‌ها به دلیل سر و صدای محیط دچار کاهش شنوایی شده‌اند.
• بیماری‌های پوستی و تنفسی: آمار دقیقی در این زمینه وجود ندارد، اما ۱۰ تا ۱۵ درصد کارکنان صنایع شیمیایی به مشکلات پوستی و ۸ تا ۱۵ درصد کارگران معدن به بیماری‌های تنفسی دچار می‌شوند.

نقش وزارت بهداشت: درمانگر یا پیشگیرنده؟

وزارت بهداشت با وجود شبکه گسترده مراکز بهداشتی و تحقیقاتی، عمدتاً نقش درمانی ایفا می‌کند و فاقد نقش پیشگیرانه فعال در زمینه بیماری‌های شغلی است. بسیاری از آمارهای داخلی نیز به روزرسانی نشده‌اند که این موضوع بر سیاست‌گذاری‌های پیشگیرانه تأثیر منفی می‌گذارد. این وزارتخانه می‌تواند با جمع‌آوری اطلاعات دقیق منطقه‌ای، نقش مهمی در پیشگیری ایفا کند، اما محدودیت‌هایی نظیر کمبود بودجه، عدم اولویت‌بندی و نبود هماهنگی بین نهادها، مانع از اجرای صحیح این نقش می‌شود.

فقر آماری: مانعی بزرگ بر سر راه پیشگیری

فرشاد اسماعیلی، پژوهشگر حقوق کار، بر بحران «فقر آماری» در حوزه روابط کار تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد که این مسئله در ایران به صورت عامدانه دنبال شده است. او معتقد است که عدم انتشار آمارهای واقعی، امکان تحلیل درست را از بین می‌برد و می‌تواند با منافع کارفرمایان بزرگ دولتی و خصوصی در تضاد باشد.

«متأسفانه ما در ایران با پدیده فقر آماری در حوزه کار مواجهیم. این مسئله در برخی مقاطع به‌صورت عامدانه دنبال شده و نوعی اجماع نانوشته در دولت‌های مختلف وجود داشته تا آمار واقعی منتشر نشود. علت آن روشن است؛ اگر آمار شفاف در دسترس باشد، امکان تحلیل درست فراهم می‌شود و این می‌تواند در حوزه‌هایی مانند تعیین دستمزد اثر جدی بگذارد؛ موضوعی که ممکن است با منافع کارفرمایان بزرگ دولتی و خصوصی در تضاد باشد.»

اسماعیلی اشاره می‌کند که برخلاف حوادث ناشی از کار که تا حدی آمار آن ثبت می‌شود، در مورد بیماری‌ها داده‌های کافی در دسترس نیست. ماده ۹۰ قانون تأمین اجتماعی، کارفرما را موظف به معرفی کارگر به طب کار پیش از استخدام می‌کند، اما بسیاری از کارفرمایان به دلیل هزینه‌ها یا ابهامات قانونی از این تکلیف سر باز می‌زنند. این گواهی برای اثبات ارتباط بیماری با کار پس از استخدام حیاتی است.

عوامل بازدارنده ثبت بیماری‌های شغلی

این پژوهشگر دو عامل اصلی را مانع ثبت بیماری‌های ناشی از کار می‌داند:

1. ترس از دست دادن شغل: بسیاری از کارگران به دلیل قراردادهای موقت و نبود امنیت شغلی، از مراجعه به کمیسیون‌ها و ثبت بیماری خودداری می‌کنند.
2. بوروکراسی پیچیده: روند رسیدگی به بیماری‌های ناشی از کار بسیار مبهم و زمان‌بر است و برخلاف حوادث کار، مرجع تشخیص و نحوه رسیدگی روشن نیست.

بیماری‌های ناشی از کار تنها جسمی نیستند و می‌توانند جنبه روانی نیز داشته باشند، مانند استرس شغلی و فشار کاری مضاعف. ساختار فعلی به جای پیشگیری، صرفاً جنبه حمایتی پس از وقوع بیماری (مانند پرداخت غرامت) دارد و هیچ قانون یا برنامه ویژه‌ای برای ارتقای سلامت جسمی و روانی کارگران وجود ندارد. اسماعیلی تأکید می‌کند که بحران سلامت کارگران یک مسئله سیاسی است و فقدان آمار و سیاست‌های پیشگیرانه، نتیجه مستقیم تصمیم‌گیری و مداخله نهادهای قدرت است.