رهاسازی ۱.۵ میلیون مترمکعب آب برای احیای رودخانه قره‌آغاج فارس

در شرایطی که دگرگونی‌های آب و هوایی و مدیریت ناپایدار منابع آب، بسیاری از نقاط جهان و به ویژه ایران را با پدیده خشکسالی طولانی‌مدت و کم‌سابقه مواجه کرده است، احیای رودخانه‌ها به عنوان شریان‌های اصلی حیات، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر زیست‌محیطی محسوب می‌شود. رودخانه‌ها تنها مجراهای انتقال آب نیستند، بلکه شبکه‌های پیچیده و زنده‌ای هستند که تمدن، اقتصاد و گوناگونی زیستی در اطراف آنها شکل می‌گیرد و تداوم می‌یابد. هر اقدام برای نجات یک رودخانه، در واقع سرمایه‌گذاری برای حفظ بقای تمامی موجودات وابسته به آن، از کوچکترین ریزارگانیسم‌ها تا انسان‌هایی که زندگی و معیشتشان به این جریان آب گره خورده است، به شمار می‌رود.

این اقدامات نشان می‌دهد که در کنار تامین آب آشامیدنی و کشاورزی، حق‌آبه طبیعت نیز باید به عنوان یک اولویت غیرقابل چشم‌پوشی به رسمیت شناخته شود و در برنامه‌ریزی‌های کلان آب کشور جایگاه خود را بیابد. رهاسازی آب برای احیای رودخانه قره‌آغاج در استان فارس، نمونه‌ای برجسته و قابل تقدیر از چنین نگرشی است.

رهاسازی ۱.۵ میلیون مترمکعب آب از سد سلمان فارسی

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان قیروکارزین از رهاسازی ۱.۵ میلیون مترمکعب آب از سد سلمان فارسی برای احیای رودخانه قره‌آغاج خبر داد. عباس قائدی اعلام کرد که این اقدام با پیگیری‌های اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس و همکاری شرکت آب منطقه‌ای انجام شد تا نیاز آبی محیط‌زیستی رودخانه قره‌آغاج تامین و زیستگاه این رودخانه در جنوب فارس احیا شود.

هدف از رهاسازی آب

قائدی با اشاره به هدف این اقدام گفت: «این رهاسازی با هدف حفظ پایداری زیستگاه این رودخانه و در راستای اجرای تعهدات محیط زیستی انجام شد.» وی افزود: «در این مرحله ۱.۵ میلیون مترمکعب آب برای تامین نیاز زیست‌محیطی و حمایت از اکوسیستم‌های آبی رودخانه قره‌آغاج رهاسازی شد.»

اهمیت رودخانه قره‌آغاج و تهدیدهای پیش‌رو

رئیس اداره حفاظت محیط زیست قیروکارزین در تشریح اهمیت این رودخانه بیان کرد: «رودخانه قره‌آغاج یکی از زیستگاه‌های مهم جنوب استان فارس به شمار می‌رود که طی سال‌های اخیر به دلیل کاهش منابع آبی با تهدیدهای جدی مواجه شده است.» قائدی تاکید کرد: «رهاسازی آب می‌تواند نقشی موثر در پایداری و احیای آن ایفا کند.»

رهاسازی آب: تزریق خون تازه به رگ‌های خشکیده طبیعت

برای درک ابعاد گسترده‌تر این اقدام، با رضا محمدی، کارشناس آب و اکولوژی و مدرس دانشگاه شیراز، گفت‌وگو کردیم. وی با استقبال از این خبر، آن را اقدامی ضروری خواند و افزود:

«حجم ۱.۵ میلیون مترمکعبی آب اگرچه در نگاه کلان عدد کوچکی به نظر می‌رسد، اما برای یک سامانه آبی در آستانه نابودی، حکم یک شانس نهایی برای بقا را دارد؛ این آب مانند خون تازه‌ای است که به رگ‌های خشکیده یک بیمار تزریق می‌شود تا او را تا زمان بهبودی پایدار زنده نگه دارد.»

محمدی در ادامه به اثرات زنجیره‌ای این رهاسازی اشاره کرد و توضیح داد: «جریان یافتن آب در بستر رودخانه، بلافاصله زندگی را به آن بازمی‌گرداند؛ سطح آب‌های زیرزمینی در اطراف رودخانه تقویت می‌شود، پوشش گیاهی حاشیه‌ای که منبع تغذیه بسیاری از جانوران است شروع به تازه شدن و جوانه زدن می‌کند، شرایط برای تخم‌گذاری و ادامه نسل آبزیان فراهم می‌شود و در نهایت، این چرخه حیات به دامداران، کشاورزان و تمامی جوامع محلی که مستقیم و غیرمستقیم از این سامانه زیستی بهره می‌برند، سود می‌رساند.»

وی ادامه داد: «رودخانه قره‌آغاج نیاز به یک جریان دائم و پایدار دارد؛ این اقدام باید به عنوان گام اول در نظر گرفته شود و با برنامه‌ریزی بلندمدت، تعیین و رهاسازی حق‌آبه محیط زیستی به صورت دوره‌ای و بر اساس نیاز بوم‌شناختی رودخانه تداوم یابد.»

از جاری شدن آب تا جاری شدن زندگی

همان‌گونه که کارشناسان و سابقه تاریخی این رودخانه نشان می‌دهد، این رهاسازی سرآغاز یک راه دشوار و طولانی است. جاری شدن آب در بستر رودخانه قره‌آغاج بذر امیدی است که در خاکستر خشکسالی کاشته شده و نیاز به آبیاری مداوم و مراقبت‌های جدی دارد تا به درختی تناور تبدیل شود. موفقیت نهایی این طرح در گرو عزم جدی و مستمر تمامی نهادهای دست‌اندرکار برای تخصیص منظم حق‌آبه محیط زیستی است.

پیوند منطقی بین این اقدام و زندگی روزمره مردم غیرقابل انکار است؛ احیای رودخانه قره‌آغاج به معنای احیای کشاورزی پایدار در منطقه، رونق مجدد دامداری، جلوگیری از کوچ اجباری به دلیل نابودی منابع معیشتی و در نهایت، تقویت امنیت غذایی و اجتماعی ساکنان جنوب استان فارس است.

رودخانه قره‌آغاج یکی از رودخانه‌های اصلی استان فارس و سالیان قبل یکی از پرآب‌ترین آن‌ها بود، اما تاثیر خشکسالی و تغییر اقلیم و از سوی دیگر دست‌درازی‌های سودجویان بر حریم و دامان این رودخانه و برداشت بی‌رویه به اندازه‌ای زیاد شده که شریان آب در رگ‌های حیات این رودخانه به مرگ نزدیک شده است.

این رودخانه با طول حدود ۵۴۵ کیلومتر از سرچشمه‌های آن در ارتفاعات دشمن زیاری و بن رود زنگنه آغاز می‌شود و پس از عبور از شهرستان‌های شیراز، کوار، جهرم و قیروکازین از طریق رودخانه مند وارد خلیج فارس می‌شود و در طول مسیر رودخانه‌های فصلی دیگری به آن می‌پیوندد. از آب این رودخانه عمدتاً جهت مصارف شرب و کشاورزی استفاده می‌شود و چند سد مخزنی از جمله سلمان فارسی و بندهای انحرافی متعددی به منظور تامین مصارف آب شرب شهرهای جنوبی استان و تامین و توزیع آب کشاورزی بر روی آن احداث شده است.