مکرون: ایران در مذاکرات جدی نیست؛ تحریم‌های سازمان ملل بازمی‌گردد

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، با انتقاد از آنچه «عدم جدیت تهران» در مذاکرات با قدرت‌های اروپایی خواند، پیش‌بینی کرد که تحریم‌های تعلیق شده سازمان ملل علیه ایران تا پایان ماه جاری میلادی (حدود دو هفته دیگر) دوباره برقرار خواهد شد. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار است روز جمعه در مورد بازگرداندن این تحریم‌ها رای‌گیری کند.

پیش‌بینی فعال‌سازی مکانیسم ماشه

آقای مکرون در مصاحبه با کانال ۱۲ اسرائیل، در پاسخ به پرسشی درباره فعال‌سازی مکانیسم ماشه، صراحتاً اعلام کرد: «بله. فکر می‌کنم چنین خواهد شد چون آخرین چیز‌هایی که از طرف ایرانی شنیدیم جدی نیست.» این موضع‌گیری یک روز پس از گفتگوی تلفنی وزیر خارجه ایران با وزرای خارجه بریتانیا، فرانسه و آلمان صورت گرفت که به گفته دیپلمات‌ها، پیشرفت ملموسی در آن حاصل نشده است.

رای‌گیری شورای امنیت و احتمال بازگشت تحریم‌ها

رئیس دوره‌ای شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کرده است که این شورا روز جمعه، ساعت ۱۰ صبح به وقت نیویورک (۱۷:۳۰ به وقت تهران)، در مورد بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران رای‌گیری خواهد کرد. این رای‌گیری حدود سه هفته پس از آن انجام می‌شود که سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) روند فعال‌سازی مکانیسم ماشه را برای بازگشت خودکار تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران آغاز کردند.

بر اساس سازوکار برجام، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز درباره ادامه تعلیق تحریم‌ها رای‌گیری کند. برای ادامه تعلیق، تمامی اعضای دائم شورای امنیت باید رای موافق بدهند و حتی یک وتو از سوی هر یک از اعضای دائم (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) به معنای بازگشت خودکار تحریم‌های سازمان ملل خواهد بود.

دیپلمات‌ها پیش‌بینی می‌کنند که قطعنامه پیشنهادی برای لغو دائمی تحریم‌ها، ۹ رای لازم برای تصویب را کسب نخواهد کرد و حتی در صورت کسب آرا، توسط بریتانیا، فرانسه یا آمریکا وتو خواهد شد.

امانوئل مکرون به کانال ۱۲ اسرائیل گفت: «ما هیچگاه خطر دستیابی ایران به بمب هسته‌ای را دست‌کم نمی‌گیریم، همینطور توانایی‌های بالستیک و ایجاد بی‌ثباتی در منطقه از سوی ایران، چون موضع آن‌ها مبهم است و حاضر به هیچگونه تعهد صریحی در این زمینه نیستند.»

ایران همواره تاکید کرده است که برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است و در مورد توانایی‌های نظامی خود مذاکره نمی‌کند.

گفتگوی تلفنی عراقچی با وزرای اروپایی

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، چهارشنبه گذشته مکالمه‌ای تلفنی با وزرای خارجه بریتانیا، فرانسه و آلمان داشت. دیپلمات‌ها گزارش داده‌اند که این گفتگو پیشرفت چندانی در حل اختلافات دو طرف نداشته است.

آقای عراقچی در این تماس تلفنی، ضمن ابراز آمادگی برای «رسیدن به راه حلی منصفانه و متوازن که متضمن منافع متقابل باشد»، اقدام سه کشور اروپایی برای بازگرداندن تحریم‌های شورای امنیت را «فاقد هرگونه توجیه قانونی و منطقی» دانست.

وی افزود: «جمهوری اسلامی ایران با رویکردی مسئولانه وارد گفتگو با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شده و شیوه‌نامه روشنی راجع به نحوه ایفای تعهدات پادمانی ایران در وضعیت جدید تدوین کرد که لازم است اهمیت و ارزش این اقدام از سوی همه طرف‌ها درک شود. اکنون نوبت طرف‌های مقابل است که از این فرصت برای تداوم مسیر دیپلماتیک و جلوگیری از یک بحران قابل اجتناب استفاده کنند و جدیت و باورمندی خود را نسبت به دیپلماسی نشان دهند.»

سه قدرت اروپایی پیشتر پیشنهاد داده بودند که در ازای برآورده شدن سه شرط از سوی ایران، روند مکانیسم ماشه را شش ماه به تعویق بیاندازند. این شروط شامل از سرگیری مذاکره با آمریکا، دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تاسیسات هسته‌ای ایران و روشن کردن وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده بود.

پس از این گفتگو، وزارت خارجه آلمان در شبکه ایکس نوشت که سه کشور اروپایی «تاکید کردند که ایران هنوز این اقدامات منطقی و دقیق را که لازمه تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ است انجام نداده است.» این وزارتخانه هشدار داد که اگر «اقدامات ملموسی در چند روز آینده» انجام نشود، تحریم‌های بین‌المللی دوباره علیه ایران برقرار خواهد شد.

همکاری ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

با وجود انتقاد کشورهای اروپایی از عدم همکاری تهران، ایران گام‌هایی در جهت کاهش تنش با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برداشته است. ایران و آژانس پس از یک دوره پرتنش، سرانجام با میانجی‌گری مصر بر سر «شیوه‌نامه» همکاری تازه به توافق رسیدند. این توافق بین عباس عراقچی و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی اتمی، در قاهره امضا شد.

ایران اعلام کرده است که پس از حملات نظامی به مراکز اتمی‌اش و همچنین تصویب «قانون الزام دولت ایران به تعلیق همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» در مجلس، نیاز به توافق جدیدی در مورد شیوه همکاری با آژانس وجود داشت. این قانون یک روز پس از آتش‌بس میان اسرائیل و ایران در جنگ ۱۲ روزه به تصویب رسید و ترتیبات قبلی را تغییر داد.

مکانیسم ماشه چیست؟

مکانیسم ماشه، که در متن برجام با عنوان «سازوکار حل‌وفصل اختلاف» آمده، ابزاری است که به کشورهای عضو توافق اجازه می‌دهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، روندی رسمی را برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی آغاز کنند. این روند در بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام توضیح داده شده و به شرح زیر است:

• اگر یکی از طرف‌های مقابل ایران در برجام احساس کند که طرف دیگر به تعهداتش پایبند نیست، می‌تواند شکایت خود را به «کمیسیون مشترک» (نهاد نظارتی بر اجرای برجام) ارائه دهد.
• کمیسیون ۱۵ روز فرصت دارد تا موضوع را بررسی و حل‌وفصل کند.
• اگر اختلاف حل نشد، موضوع به سطح وزیران خارجه ارجاع می‌شود که آن‌ها نیز ۱۵ روز دیگر فرصت دارند.
• در صورت ادامه اختلاف، کمیسیون ۵ روز دیگر برای تلاش نهایی فرصت دارد.
• اگر پس از این ۳۵ روز، کشور شاکی همچنان قانع نشد، می‌تواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد.

در این مرحله، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز درباره ادامه تعلیق تحریم‌ها رای‌گیری کند. نکته کلیدی اینجاست که اگر حتی یکی از اعضای دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) این قطعنامه را وتو کند، تحریم‌های سازمان ملل به‌طور خودکار و بدون نیاز به رای‌گیری جدید بازمی‌گردند. به همین دلیل، این سازوکار به نام «مکانیسم ماشه» یا «بازگشت خودکار تحریم‌ها» شناخته می‌شود.

همچنین در پیوست اول برجام، سازوکاری برای دسترسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به سایت‌های مشکوک ظرف ۲۴ روز پیش‌بینی شده است. اگر ایران همکاری نکند، این موضوع نیز می‌تواند در نهایت به فعال‌سازی مکانیسم ماشه منجر شود.

لازم به ذکر است که در سال ۲۰۲۰، آمریکا تلاش کرد از مکانیسم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران استفاده کند، اما اکثریت قاطع اعضای شورای امنیت، از جمله متحدان نزدیک واشنگتن، اعلام کردند که آمریکا با خروج رسمی‌اش از برجام در سال ۲۰۱۸، دیگر «عضو مشارکت‌کننده» در این توافق محسوب نمی‌شود و بنابراین از نظر حقوقی حق استفاده از این سازوکار را ندارد.