فرونشست زمین در اصفهان: تهدیدی جدی برای میراث فرهنگی و شهروندان

پدیده فرونشست زمین، به عنوان یک چالش زیست‌محیطی جدی، در شهر تاریخی اصفهان ابعاد نگران‌کننده‌ای به خود گرفته است. این پدیده که ناشی از نشست تدریجی یا ناگهانی سطح زمین به دلیل تراکم مواد زیرسطحی است، رابطه مستقیمی با عمق سنگ بستر و ضخامت لایه خاک دارد؛ به گونه‌ای که هرچه ضخامت لایه خاک بیشتر و عمق سنگ بستر پایین‌تر باشد، نرخ فرونشست نیز افزایش می‌یابد.

افزایش نرخ فرونشست در شمال اصفهان

بهرام نادی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد نجف‌آباد و متخصص ژئوتکنیک، با اشاره به این رابطه، اظهار داشت که در شمال اصفهان، عمق سنگ بستر پایین‌تر و ضخامت آبرفت یا خاک بیشتر است. همین امر موجب شده تا بیشترین نرخ فرونشست در این محدوده شهری مشاهده شود. این وضعیت از زاینده‌رود به سمت شمال شهر اصفهان تشدید شده و در نوار شمالی شهر به ۱۰ تا ۱۴ سانتی‌متر و در حبیب‌آباد (خارج از محدوده شهری) به ۱۸ سانتی‌متر در سال می‌رسد. نقشه‌ها و اطلاعات سازمان زمین‌شناسی نیز این موضوع را تایید می‌کنند.

میراث فرهنگی در معرض خطر

آثار فرونشست بر بناهای تاریخی اصفهان، به ویژه در میدان نقش‌جهان، بسیار نگران‌کننده است. در حالی که پل تاریخی شهرستان به دلیل بنا شدن بر روی سنگ بستر و عمق اندک آن، کمتر دچار آسیب شده، وضعیت در میدان نقش‌جهان متفاوت است.

• میدان نقش‌جهان: عمق سنگ بستر در این منطقه حدود ۵۰ متر برآورد می‌شود و از مسجد جامع عباسی تا بازار قیصریه، سنگ بستر در عمق ۸۰ تا ۱۰۰ متری قرار دارد. نرخ فرونشست در این میدان بین ۲ تا ۳ سانتی‌متر در سال است که برای بناهای تاریخی بسیار خطرناک محسوب می‌شود.
• مسجد جامع عباسی: این مسجد به دلیل مشکلات سازه‌ای، بیشتر از عوارض فرونشست متاثر شده است. ستون‌های سنگی آن به دلیل بار گنبد دچار کج‌شدگی هستند و در ستون‌های شبستان، چرخش ۵ و ۸ سانتی‌متری در دو جهت مختلف مشاهده می‌شود.
• مسجد سید: میزان فرونشست در این مسجد نیز ۳ تا ۵ سانتی‌متر گزارش شده است.

ریشه مشکل و راهکار نجات اصفهان

اصفهان تنها شهری است که فرونشست به عمق آن نفوذ کرده و ریسک‌پذیری این منطقه را افزایش داده است. دلیل اصلی این پدیده، برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی دشت «اصفهان برخوار» است که ناشی از نیاز روزافزون به منابع آب به دنبال توسعه جمعیت، صنعت و کشاورزی در حوضه آبریز زاینده‌رود رخ داده است.

تنها راهکار جلوگیری از پیشرفت فرونشست و نجات جمعیت ۲.۵ میلیون نفری شهر اصفهان، جاری شدن زاینده‌رود و کاهش برداشت آب‌های زیرزمینی است. هرگونه تاخیر در این امر، تهدیداتی نظیر آسیب به سازه‌های شهری، ساختمان‌ها و خطوط انتقال نیرو را به دنبال خواهد داشت.