تخریب خاموش جنگل‌های هیرکانی گلستان؛ نبرد نابرابر با قاچاقچیان

جنگل‌های هیرکانی استان گلستان، میراثی چند میلیون ساله و شاهرگ حیاتی این سرزمین، این روزها در نبردی نابرابر با تهدیدهای طبیعی و انسانی دست و پنجه نرم می‌کنند. این کمربند سبز که از نوکنده تا گلیداغی امتداد یافته و مانع پیشروی بیابان است، اکنون زیر فشار تغییرات اقلیمی، خشکسالی و مهم‌تر از آن، دستبردهای بی‌رحمانه قاچاقچیان چوب، نفس‌نفس می‌زند.

تهدیدهای طبیعی و انسانی: دو روی یک سکه

جنگل‌های هیرکانی گلستان که وسعتی حدود 470 تا 500 هزار هکتار را پوشش می‌دهند، با چالش‌های متعددی روبرو هستند. از یک سو، تغییرات اقلیمی، گرمایش زمین و خشکسالی‌های پی در پی، این اکوسیستم باارزش را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. بیابان‌های مرکزی ایران از جنوب و صحرای قره‌قوم ترکمنستان از شرق، فشار بیابان‌زایی را بر این جنگل‌ها افزایش داده‌اند.

اما تهدید جدی‌تر، فعالیت‌های مخرب انسانی است. قاچاقچیان چوب با تبر و اره موتوری به جان درختان افتاده‌اند و زخم‌های عمیقی بر پیکر این جنگل‌ها وارد می‌کنند. این در حالی است که کمبود شدید نیروی انسانی و تجهیزات، توان مقابله با این تخریب‌ها را به شدت کاهش داده است.

• استاندارد جهانی: یک جنگلبان به ازای هر 1000 هکتار.
• وضعیت گلستان: در برخی مناطق، تنها یک جنگلبان برای هر 5000 هکتار.

این کمبود نیرو، طمع متخلفان را برانگیخته و آنان را در اقداماتشان جسورتر کرده است.

«تنفس جنگل»؛ طرحی که به بحران بدل شد

اجرای طرح «تنفس جنگل» از سال 1396 که با هدف احیای جنگل‌های شمال کشور آغاز شد، نه تنها به اهداف خود نرسید، بلکه به بحرانی جدید تبدیل شد. این طرح با خارج کردن نیروهای جنگلداری، عملاً راه را برای برداشت‌های غیرمجاز چوب هموارتر کرد و به گفته کارشناسان، تعداد قاچاقچیان و حجم تخلفات را افزایش داد.

بازدید از عمق جنگل قرن‌آباد گرگان، گواه این مدعاست. درختان خشکیده، شاخه‌های شکسته و تنه‌های ریشه‌کن شده، تصاویری دردناک از تخریب گسترده را به نمایش می‌گذارند. اگرچه برخی اخبار فضای مجازی از قطع 500 اصله درخت سالم حکایت دارد، اما کارشناسان منابع طبیعی تأکید می‌کنند که بیشتر درختان قطع شده، شامل درختان خشکیده، ریشه‌کن‌شده و تنه‌های باقی‌مانده از قطع‌های قبلی هستند که قاچاقچیان به راحتی از آن‌ها بهره‌برداری می‌کنند.

متخلفان با سابقه طولانی و مجازات‌های ناکافی

یکی از قاچاقچیان فعال در منطقه قرن‌آباد، دارای سابقه طولانی در تخلفاتی نظیر قطع درخت، قاچاق هیزم و تعلیف غیرمجاز دام است. تنها در بازه زمانی 1401 تا شهریور امسال، 14 فقره تخلف برای این فرد ثبت شده است. با این حال، جریمه‌های اندک و عدم برخورد قاطع قضایی، به او فرصت داده تا به تخریب‌های خود ادامه دهد.

سرجنگلبانی تقی‌آباد پس از ماه‌ها کمین، موفق به شناسایی هفت کوره ذغال صنعتی غیرمجاز در پوشش یک دامداری شد. هر کوره روزانه یک تن چوب جنگلی را به ذغال تبدیل می‌کند؛ یعنی مجموعاً هفت تن چوب در روز. درآمد روزانه این کوره‌ها بیش از 35 میلیون تومان و سود ماهانه این قاچاقچی بیش از یک میلیارد تومان برآورد شده است. این ارقام به وضوح نشان می‌دهد که چرا این افراد بی‌محابا به جنگل هجوم می‌آورند.

«متأسفانه این اهمیت [جنگل‌های هیرکانی] هنوز در عمل برای مسئولان و مردم جا نیفتاده است. خشکی شدید امسال در بخش‌هایی از این جنگل‌ها به ویژه در منطقه قرن‌آباد، همراه با رفتارهای نادرست مردم مثل روشن کردن آتش در دل جنگل و ریختن زباله، آسیب‌ها را افزایش داده است.»

سرهنگ عیسی گلبینی، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی گلستان

چالش‌های جنگلبانان و خلأهای قانونی

جنگلبانان در این نبرد تنها مانده‌اند. برخی از آن‌ها می‌گویند که گزارش مستمر تخلفات، منجر به متهم شدنشان به ضعف در حفاظت و حتی سلب مسئولیت از آن‌ها می‌شود. این نگاه نادرست، بذر بی‌اعتمادی و ناامیدی را در دل حافظان طبیعت کاشته است.

نبود بازدارندگی در مجازات‌ها، قاچاقچیان را جری‌تر کرده است. در پرونده قرن‌آباد، با وجود 14 گزارش تخلف، متخلف با پرداخت جریمه‌ای اندک به فعالیت خود ادامه داده و حتی اجازه پلمب کوره‌های غیرمجاز ذغال او نیز داده نشده است.

ماده 48 قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، قطع غیرمجاز درختان جنگلی را جرم دانسته و مجازات‌های نقدی و کیفری برای آن در نظر گرفته است. اما در عمل، این مجازات‌ها اغلب پایین و ناکافی بوده و توان بازدارندگی ندارند.

رهبر معظم انقلاب نیز بارها بر اهمیت حفظ جنگل‌ها به عنوان سرمایه‌های ملی تأکید کرده‌اند و هشدار داده‌اند که بی‌توجهی به آن‌ها، محیط زیست، امنیت و معیشت مردم را به خطر می‌اندازد. این پیام‌ها باید مبنایی برای اصلاح قوانین، تقویت نهادهای حفاظتی و حمایت از فعالان منابع طبیعی باشد.

حمایت‌های نادرست و خشونت علیه حافظان جنگل

یکی دیگر از مشکلات، حمایت برخی مدیران از متخلفان به بهانه اشتغال‌زایی است. این تناقض بزرگ، در حالی رخ می‌دهد که قانون صراحتاً استفاده از چوب جنگلی برای تولید هیزم و ذغال را بدون مجوز ممنوع کرده است. این حمایت‌های نادرست، روند حفاظت را تضعیف می‌کند.

علاوه بر این، جنگلبانان با تهدیدهای جانی نیز روبرو هستند. حمله وحشیانه قاچاقچیان چوب به جنگلبانان، از جمله حادثه‌ای که منجر به بستری شدن یکی از آن‌ها در بیمارستان شد، نشان می‌دهد که متخلفان نه تنها از قانون نمی‌ترسند، بلکه با خشونت و تهدید، جان نیروهای حافظ جنگل را به مخاطره می‌اندازند.

حفاظت از جنگل‌های هیرکانی، نیازمند رویکردی علمی، جامع و انسانی است. افزایش تعداد جنگلبانان، تجهیز یگان حفاظت، برخورد قاطع و بازدارنده با قاچاقچیان و حمایت بی‌دریغ مدیران منابع طبیعی از نیروهای عملیاتی، از ملزومات این مسیر است. جنگل سرمایه‌ای ملی است که حفظ آن به همت و آگاهی همگان نیاز دارد؛ از مردم، سازمان‌ها، مسئولان و حتی رسانه‌ها.