نوسان قیمت کالاهای اساسی: چالش روغن، حبوبات و برنج در بازار ایران

وضعیت عرضه کالاهای اساسی: ثبات نسبی با چالش‌های پنهان

رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی، با اشاره به وضعیت کنونی بازار، تأکید کرد که در حال حاضر مشکلی در تأمین و توزیع کالاهای اساسی وجود ندارد و روند عرضه طبق روال عادی ادامه دارد. با این حال، بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این ثبات ظاهری، چالش‌های عمیق‌تری را در خود پنهان کرده است.

نوسانات بازار روغن: افزایش قیمت و حاشیه سود ناچیز

افزایش ۱۵ درصدی قیمت روغن و عدم تغییر در بسته‌بندی

در دو ماه گذشته، قیمت روغن با افزایش ۱۵ درصدی مواجه شده است. اما نکته قابل توجه اینجاست که این افزایش در قیمت درج‌شده روی بسته‌بندی اعمال نشده است. در نتیجه، شرکت‌ها روغن را با ۳ درصد تخفیف نسبت به قیمت روی بسته‌بندی به فروش می‌رسانند.

چالش‌های توزیع‌کنندگان و خرده‌فروشان

این اختلاف قیمت، پخش‌کنندگان و فروشگاه‌ها را با مشکل مواجه کرده است. آن‌ها برای جلوگیری از جریمه نهادهای نظارتی، از فروش روغن با قیمتی بالاتر از نرخ درج‌شده روی بسته‌بندی خودداری می‌کنند. کارخانه‌ها نیز روغن را تنها ۳ درصد پایین‌تر از قیمت مصرف‌کننده در اختیار بنکداران قرار می‌دهند که پس از کسر هزینه‌های حمل‌ونقل و سایر مخارج، عملاً حاشیه سودی برای خرده‌فروشان باقی نمی‌ماند.

در حالت عادی، حدود ۲۰ درصد از قیمت مصرف‌کننده باید به‌عنوان حاشیه سود در نظر گرفته شود. از این ۲۰ درصد، ۳ درصد سهم بنکدار، ۱۰ درصد سهم خرده‌فروش و ۳ درصد هزینه جابه‌جایی و حمل‌ونقل است، اما در بازار این ساختار رعایت نمی‌شود.

این وضعیت باعث شده است که بسیاری از بنکداران و فروشگاه‌ها تمایل چندانی به توزیع روغن نداشته باشند. اگرچه کمبودی در بازار وجود ندارد، اما نبود سود کافی، انگیزه فعالان این حوزه را به شدت کاهش داده است.

بازار حبوبات: سیر نزولی قیمت‌های داخلی

در حال حاضر که فصل برداشت حبوبات است، قیمت‌ها روند کاهشی به خود گرفته‌اند. به عنوان مثال، قیمت لوبیا چیتی که پیش از این به ۳۹۰ هزار تومان رسیده بود، اکنون به ۳۲۰ هزار تومان کاهش یافته است. این کاهش قیمت عمدتاً شامل حبوبات داخلی می‌شود، در حالی که نرخ حبوبات وارداتی به دلیل نوسانات نرخ ارز، کاهش چندانی نداشته است.

نوسانات بازار برنج: عرضه محدود و ثبات نسبی واردات

علل نوسان قیمت برنج داخلی

قیمت برنج تولید داخل در ۲۰ روز اخیر دوباره نوسان پیدا کرده است. در فصول برداشت، معمولاً قیمت‌ها بین ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش می‌یافت، اما امسال به دلیل مطرح شدن بحث‌هایی نظیر مذاکره، مکانیزم ماشه و افزایش تقاضا در بازار، عرضه برنج کاهش یافته است.

کشاورزان نیز که سال گذشته شاهد سودهای کلان شرکت‌های بزرگ از فروش محصولاتشان بودند، امسال محصول خود را به صورت محدود عرضه می‌کنند تا خود این سود را حفظ کنند.

تأثیر عدم ممنوعیت واردات برنج

برخلاف سال‌های گذشته که با آغاز فصل برداشت، واردات برنج ممنوع می‌شد، امسال این ممنوعیت اعمال نشده و واردات ادامه دارد. این اقدام از افزایش ۴۰ درصدی قیمت برنج وارداتی که در سال‌های قبل رخ می‌داد، جلوگیری کرده است.

• قیمت برنج هندی در بنکداری‌ها از ۸۶ هزار تومان به ۵۵ هزار تومان به ازای هر کیلوگرم کاهش یافته است.

کنگری تأکید کرد که عرضه و تقاضا وضعیت بازار را تعیین می‌کنند و در بحث برنج، عرضه بیش از تقاضا است. این شرایط، احساس امنیت را برای بنکداران به ارمغان آورده و با رفع ممنوعیت واردات، بازار به ثبات نسبی رسیده است.

راهکارهای جلوگیری از نوسان قیمت: ارز تک‌نرخی و شکستن انحصار

چالش ارز ترجیحی و رانت

برای عبور از نوسان قیمت کالاهای اساسی، اقدامات مهمی باید انجام شود. اختصاص ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی برای واردات کالاهای اساسی، با وجود هدف حمایت از مصرف‌کننده، عملاً به رانت برای برخی شرکت‌های بزرگ تبدیل شده و کالاها با قیمت مصوب به دست مصرف‌کننده نهایی نمی‌رسد.

برای ثبات بازار باید ارز تک‌نرخی شود، زیرا ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی عین رانت است و با وجود آن نمی‌توان بازار را مدیریت کرد. ممنوعیت و محدودیت‌های موجود باید برداشته شوند و همچنین انحصار باید شکسته شود.

تأثیر محدودیت‌ها و انحصار بر عرضه و تقاضا

برخی کالاهای اساسی که مستقیماً با معیشت مردم سروکار دارند، توسط شرکت‌های بزرگ خاصی وارد می‌شوند. این محدودیت‌ها باعث عدم همخوانی عرضه و تقاضا و در نتیجه ایجاد نوسانات قیمتی می‌شود.

پیشنهاد می‌شود که ارز تک‌نرخی شده و مابه‌التفاوت ارز ترجیحی و آزاد به دهک‌های پایین جامعه برای حمایت از مصرف‌کننده اختصاص یابد. همچنین، با رفع محدودیت‌ها، شرکت‌ها می‌توانند با تمام ظرفیت خود واردات انجام دهند که این امر به ایجاد رقابت در بازار و تأمین کافی کالا در شبکه توزیع منجر خواهد شد.

در صورت رفع این چالش‌ها، مشکلی در تأمین کالاهای اساسی ایجاد نخواهد شد.

ریشه مشکلات: سیاست‌های ناکارآمد و توزیع ناعادلانه

مشکل اصلی بازار کالاهای اساسی نه کمبود و نه ضعف در تولید، بلکه ریشه اصلی مشکلات در سیاست‌های ناکارآمد و سازوکارهای ناعادلانه توزیع قرار دارد. ارز ترجیحی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی که باید ابزاری برای حمایت از مصرف‌کننده باشد، عملاً به رانت برای برخی شرکت‌های بزرگ تبدیل شده و اثر واقعی خود را در سفره مردم نگذاشته است.

در همین حال، خرده‌فروشان و بنکداران با حاشیه سود ناچیز روبه‌رو هستند و انگیزه‌ای برای ادامه فعالیت در بخش‌هایی مانند توزیع روغن ندارند. بنابراین، ظاهر بازار از کمبود کالا خالی است، اما در باطن، بی‌ثباتی قیمت و نبود شفافیت همچنان فشار را بر مصرف‌کننده وارد می‌کند. تا زمانی که ارز چندنرخی، محدودیت‌های غیرمنطقی و انحصار وارداتی پابرجاست، ثباتی در بازار به دست نمی‌آید و هر تصمیم کوتاه‌مدت تنها مسکنی موقت بر زخمی عمیق خواهد بود.