لغو معافیت تحریمی چابهار؛ ابهام در آینده هاب ترانزیتی ایران

بندر چابهار، تنها دروازه اقیانوسی ایران، از سال ۱۳۹۵ با امضای توافق سه‌جانبه میان ایران، هند و افغانستان، چشم‌اندازی روشن برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه داشت. این بندر قرار بود مسیر تجاری هند به افغانستان و آسیای مرکزی را با دور زدن پاکستان فراهم کند و به توسعه اقتصادی شرق کشور یاری رساند. اما اکنون، با لغو معافیت تحریمی آمریکا، آینده این پروژه حیاتی در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است.

چابهار: پلی میان شرق و غرب

هند با تعهد سرمایه‌گذاری بیش از ۸۵ میلیون دلار در تجهیز فاز اول بندر چابهار، شامل خرید جرثقیل‌ها و ماشین‌آلات تخصصی، قصد داشت مسیر تجاری خود را از طریق خط‌آهن چابهار–زاهدان به افغانستان و آسیای مرکزی گسترش دهد. این بندر همچنین حلقه‌ای کلیدی در کریدور بین‌المللی شمال–جنوب بود که هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا متصل می‌کرد. کالاهای هندی می‌توانستند از چابهار وارد ایران شده و با قطار یا کامیون به مقاصد نهایی در آسیای میانه، روسیه و اروپا برسند.

افغانستان نیز از ذی‌نفعان اصلی این پروژه بود، زیرا چابهار می‌توانست مسیری امن و ارزان برای واردات کالا و مواد اولیه مورد نیاز برای بازسازی اقتصادی این کشور باشد. به همین دلیل، معافیت تحریمی آمریکا در سال ۲۰۱۸ با تاکید بر کمک به توسعه افغانستان صادر شد.

رقابت با گوادر و تصمیم سرنوشت‌ساز آمریکا

بندر چابهار همواره رقیب قدرتمند بندر گوادر پاکستان، با فاصله تنها ۷۲ کیلومتر، محسوب می‌شد. چین طی سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری کلان در گوادر و اجاره آن، تبادلات تجاری آبی خود را از این بندر انجام می‌دهد. اما رقابت این دو بندر اقیانوسی با خبری مهم همراه شد: ایالات متحده آمریکا، معافیت تحریمی ویژه برای توسعه بندر چابهار را که از سال ۲۰۱۸ برقرار بود، لغو کرد. این تصمیم به معنای افزایش فشار تحریمی است که آینده بسیاری از پروژه‌های توسعه‌ای را با ابهام مواجه می‌کند.

پیامدهای لغو معافیت تحریمی

لغو معافیت تحریمی، معادلات تجاری منطقه را به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد:

• توقف فعالیت شرکت‌های هندی: شرکت‌های هندی دیگر نمی‌توانند بدون نگرانی از مجازات‌های مالی و محدودیت‌های بین‌المللی در چابهار فعالیت کنند.
• محدودیت‌های مالی و بیمه‌ای: بانک‌ها و بیمه‌ها به دلیل تحریم، همکاری با پروژه‌های مرتبط با چابهار را متوقف خواهند کرد.
• محرومیت ایران از سرمایه و فناوری: ورود سرمایه و فناوری هندی به چابهار که می‌توانست موتور توسعه شرق کشور باشد، اکنون ایران را از منابع مالی و تجربه مدیریت خارجی محروم می‌سازد.
• کاهش درآمدهای ترانزیتی: ایران می‌توانست از محل عبور کالاهای هندی به افغانستان و آسیای مرکزی درآمد قابل‌توجهی کسب کند که این فرصت اکنون محدود می‌شود.
• تضعیف نقش ترانزیتی ایران: با کاهش حضور هند، نقش ایران به عنوان هاب ترانزیتی میان شرق و شمال آسیا تضعیف شده و رقبایی مانند بندر گوادر پاکستان دست بالا را خواهند داشت.

این تصمیم نه تنها برای ایران، بلکه برای هند نیز هزینه‌زا خواهد بود و در عین حال به سود چین و پاکستان تمام می‌شود.

فرصت‌های از دست رفته و راهکارهای جایگزین

فعالان بخش خصوصی معتقدند که بندر چابهار می‌توانست رقیب جدی بندر گوادر باشد، اما به دلیل «تحریم‌ها»، «نبود بار برگشتی برای کشتی‌ها» و «عدم اتصال به خطوط ریلی»، این فرصت از دست رفت. پروژه‌های ریلی مانند چابهار–بندرعباس تنها به صورت نمادین اجرا شده و زیرساخت عملی پایداری شکل نگرفت.

سیده فاطمه مقیمی، رئیس کانون زنان بازرگان اتاق بازرگانی ایران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» تاکید کرد: «کشتی‌هایی که وارد چابهار می‌شوند، باید تضمین بار برگشت داشته باشند. اگر چنین تضمینی وجود نداشته باشد، کشتی‌ها با بحران افزایش نرخ کرایه مواجه می‌شوند.»

او همچنین به عدم اتصال بندر چابهار به خطوط ریلی به عنوان یکی از فرصت‌های اصلی از دست‌رفته اشاره کرد. در حالی که بنادر هوشمند دنیا معمولاً با خطوط ریلی متصل هستند تا کالا در زمان مناسب منتقل شود، در چابهار این زیرساخت‌ها به طور کامل راه‌اندازی نشد.

چشم‌انداز آینده و راهکارهای پیش‌رو

با وجود لغو معافیت تحریمی، چابهار هنوز ظرفیت تبدیل شدن به قطب تجاری شرق کشور را دارد. ایران می‌تواند با استفاده از همکاری‌های منطقه‌ای و توافقات دوجانبه با کشورهایی چون افغانستان و ترکمنستان، مسیرهای تازه‌ای برای زنده نگه‌داشتن ترانزیت از چابهار طراحی کند. برای مثال، ترکمنستان می‌تواند بار ترانزیتی خود را از مسیر چابهار–مشهد منتقل کند که برای آن به‌صرفه‌تر است، و افغانستان نیز همچنان بخش زیادی از بار خود را از ایران می‌گذراند.

این فرصت‌ها هنوز وجود دارد، اما نیازمند تصمیم‌گیری به‌موقع و کارشناسی سیاستگذاران و اقدام عملی دولت برای رفع مشکلات زیرساختی و مزیت‌سازی این منطقه است. موقعیت جغرافیایی کشور آخرین سرمایه‌های ایران هستند و نباید اجازه داد این ظرفیت‌ها نیز از بین برود.