فراز و نشیب‌های هوش مصنوعی در ایران: از انحلال سازمان تا تشکیل ستاد ملی

ماجرای بنر «اجاره» بر سردر سازمان سابق

در ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۴، انتشار عکسی در فضای مجازی که بنر «اجاره» را بر سردر ساختمان سازمان ملی هوش مصنوعی نشان می‌داد، بازتاب گسترده‌ای یافت. این بنر که از اجاره ۱۲ واحد اداری و یک واحد تجاری خبر می‌داد، به سرعت در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد و بسیاری آن را نشانه‌ای از توقف فعالیت‌های هوش مصنوعی در کشور دانستند.

بررسی‌ها نشان داد که این ملک از ابتدا در مالکیت دولت نبوده و پس از انتقال دبیرخانه ستاد ملی هوش مصنوعی و توقف فعالیت سازمان، اختلافات مالکیتی منجر به تصمیم مالک برای اجاره دادن واحدها شده است. این اقدام نمادین، بیشتر نشان‌دهنده جابه‌جایی ساختاری و مالکیتی است تا توقف کامل فعالیت‌ها.

تولد و تاریخچه سازمان ملی هوش مصنوعی

طرح ایجاد سازمان ملی هوش مصنوعی برای نخستین بار در دولت سیزدهم و با هدف متمرکز کردن سیاست‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای توانمندی‌های فنی و انسانی کشور ارائه شد. در آذرماه ۱۴۰۲، شهید رئیسی طی حکمی دستور تشکیل شورای ملی راهبری و مرکز ملی هوش مصنوعی را صادر کرد و در سال ۱۴۰۳، سازمان رسماً تأسیس شد.

مأموریت‌ها و برنامه‌های اولیه

سازمان ملی هوش مصنوعی مأموریت‌های گسترده‌ای از جمله تعیین خط‌مشی‌های کلان، تأمین زیرساخت‌های تحقیقاتی، تربیت نیروی متخصص، تدوین نقشه راه ملی و حمایت از پروژه‌های پژوهشی را بر عهده داشت. با این حال، هیچ گزارش رسمی از عملکرد این سازمان منتشر نشد که به انتقاد کارشناسان دامن زد.

چالش‌های ساختاری و مالی: نبود اساسنامه و بودجه

یکی از ریشه‌ای‌ترین مشکلات سازمان، فقدان اساسنامه مصوب و نبود ردیف بودجه‌ای مستقل بود. معاونت علمی هزینه‌های جاری را از محل منابع خود تأمین می‌کرد، اما پس از انتقال مأموریت‌ها، خود را مکلف به پرداخت هزینه‌ها نمی‌دانست که به تضعیف بیشتر سازمان منجر شد.

دلایل انحلال سازمان ملی هوش مصنوعی

دولت در سال ۱۴۰۳ با بررسی عملکرد، تصمیم به انحلال سازمان گرفت. دلایل اصلی عبارت بودند از:

• ضعف در هماهنگی بین دستگاهی و تداخل وظایف.
• عدم تحقق کامل اهداف اولیه.
• محدودیت بودجه و نبود ردیف مستقل.
• تمرکززدایی بیش از حد فعالیت‌ها.

همزمان، سند ملی هوش مصنوعی ابلاغ و اساسنامه آن تدوین و به دولت ارسال شد. انحلال سازمان، امکان ایجاد ساختاری منعطف‌تر در قالب ستاد ملی را فراهم آورد.

تشکیل ستاد ملی هوش مصنوعی در معاونت علمی

هیئت دولت در ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۴، تشکیل ستاد ملی هوش مصنوعی را تصویب کرد. مسئولیت‌های سیاست‌گذاری و راهبری کلان به «ستاد توسعه فناوری و کاربردی‌سازی هوش مصنوعی» واگذار شد که زیر نظر رئیس‌جمهور فعالیت می‌کند و دبیرخانه آن در معاونت علمی و فناوری مستقر است.

نخستین جلسه این ستاد در ۱۱ تیرماه ۱۴۰۴ به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، برگزار شد. عبدالحسین بهرامی، رئیس مرکز راهبردی ستادهای ویژه توسعه معاونت علمی، در ۴ خرداد ۱۴۰۴ از افزایش تعداد ستادهای راهبردی معاونت علمی به ۱۰ ستاد با اضافه شدن ستاد هوش مصنوعی خبر داد.

اقدامات عملی معاونت علمی در حوزه هوش مصنوعی

حسین افشین، معاون علمی ریاست جمهوری، در ۱۳ آذر ۱۴۰۳، توسعه هوش مصنوعی را در چهار حوزه اصلی نیروی انسانی، زیرساخت‌ها، دسترسی به داده‌ها و توسعه سیستم‌عامل بومی بیان کرد. در ۹ ماه گذشته، عملکرد معاونت علمی در حوزه‌های زیرساخت، حکمرانی هوشمند، GPU فارم، توانمندسازی نیروی انسانی و پروژه‌های کلان قابل‌توجه بوده است.

مهم‌ترین اقدامات:

1. توسعه زیرساخت ملی هوش مصنوعی – سکوی پردازش یکپارچه: طراحی و راه‌اندازی پلتفرم ملی پردازش هوش مصنوعی با همکاری دانشگاه صنعتی شریف و ۱۳ شرکت دانش‌بنیان. این سکو تا پایان ۱۴۰۴ آماده بهره‌برداری عمومی می‌شود.
2. راه‌اندازی GPU فارم (دیتاسنتر هوش مصنوعی): نخستین محموله سرورهای هوش مصنوعی در ۲۶ اسفند ۱۴۰۳ وارد کشور شد. معاونت علمی متعهد شده تا سال ۱۴۰۴ اولین مزرعه GPU کشور را راه‌اندازی کند.
3. دستیار هوش مصنوعی وزرا و حکمرانی هوشمند: طرح پیاده‌سازی دستیار هوش مصنوعی در وزارتخانه‌ها و سازمان‌های اجرایی با هدف بهبود کیفیت خدمات و تسریع تصمیم‌گیری آغاز شده است. تاکنون ۱۴ دانشگاه معتبر مسئول توسعه این دستیارها برای نهادهای دولتی شده‌اند.
4. آموزش رایگان هوش مصنوعی و توانمندسازی نیروی انسانی: معاونت علمی با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش از تابستان ۱۴۰۴ برنامه آموزش رایگان هوش مصنوعی برای حدود دو میلیون دانش‌آموز و ۲۰۰ هزار معلم را آغاز کرده است.
5. صندوق زیرساخت هوش مصنوعی: تأسیس صندوق با سرمایه اولیه ۱۰ هزار میلیارد تومان (۱۰ همت) برای توسعه پایدار زیرساخت‌های هوش مصنوعی.

پاسخ به شبهات: آیا فعالیت‌های هوش مصنوعی در کشور متوقف شده است؟

بر اساس آخرین پیگیری‌ها، فعالیت‌های مرتبط با هوش مصنوعی طبق روند شفاف در معاونت علمی و ستاد هوش مصنوعی ادامه دارد. اگرچه سازمان ملی هوش مصنوعی منحل شده و ساختمان آن به اجاره گذاشته شده است، اما سیاست‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها، آموزش نیروی انسانی و پروژه‌های کلان در قالب ستاد ملی و معاونت علمی پیگیری می‌شود.

در حال حاضر، عمادالدین فاطمی‌زاده ریاست دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربردی‌سازی هوش مصنوعی را بر عهده دارد و دبیرخانه در ساختمان شماره ۲ معاونت علمی ریاست جمهوری مستقر است.

درس‌های سیاستی و آینده

تجربه کوتاه‌مدت سازمان ملی هوش مصنوعی نشان داد که صرف تأسیس یک نهاد جدید بدون طراحی دقیق ساختار حقوقی، پیش‌بینی منابع مالی پایدار و ایجاد سازوکارهای روشن هماهنگی بین‌دستگاهی، ضامن پیشرفت نیست. انحلال این سازمان و انتقال مأموریت‌ها به ستاد ملی هوش مصنوعی را می‌توان هم نشانه‌ای از بازطراحی ساختار و تلاش برای تمرکز بهتر دید و هم هشداری نسبت به خطر تکرار مشکلات گذشته.

اجرای پروژه‌هایی چون سکوی پردازش ملی، مزرعه GPU، دستیار هوش مصنوعی وزرا و آموزش گسترده می‌تواند آینده‌ای روشن برای این فناوری در ایران رقم بزند؛ به شرط آنکه مسیر فعلی با ثبات مدیریتی، بودجه پایدار و شفافیت همراه باشد. آینده این مسیر نه شکست حتمی است و نه موفقیت تضمینی، بلکه بستگی به نحوه اجرا و پایبندی به اصول حکمرانی علمی دارد.