انقلاب کار موقت در چین: چالش‌ها و فرصت‌ها در بزرگترین نیروی کار جهان

بزرگ‌ترین نیروی کار جهان در چین، درگیر تحولی شگرف شده است. کارگران کشاورزی و صنعتی این کشور به سرعت در حال پیوستن به «ارتش» رو به رشد کارگران موقت هستند. این پدیده که ده‌ها میلیون نفر را شامل می‌شود، اکنون ۴۰ درصد از نیروی کار شهری چین، معادل ۲۰۰ میلیون نفر، را به خود اختصاص داده و سرنوشت اقتصادی و اجتماعی این کشور را برای سال‌های آینده رقم خواهد زد. این تغییرات، درس‌های مهمی برای سایر کشورها در مواجهه با بازارهای کار متحول شده توسط فناوری‌های نوین دارد.

تأثیر پلتفرم‌های فناوری بر بازار کار چین

چین، به لطف پذیرش زودهنگام «ابر اپ‌ها» که بسیاری از جنبه‌های زندگی روزمره را سازماندهی می‌کنند، پیشرفته‌ترین اقتصاد موقت جهان را در خود جای داده است. امروزه، ۸۴ میلیون نفر در این کشور به اشکال اشتغال مبتنی بر پلتفرم، از جمله رانندگی تاکسی اینترنتی و تحویل غذا، متکی هستند. این مدل کاری، با گسترش برنامه‌های مصرفی، در سراسر آسیا نیز رواج یافته است؛ به طوری که در هند تقریباً ۱۰ میلیون نفر و در مالزی ۱.۲ میلیون نفر (حدود ۷ درصد نیروی کار) از طریق پلتفرم‌ها مشغول به کارند.

اخیراً، کار موقت به طور چشمگیری در بخش تولیدی چین نیز برجسته شده است. کارگران دائمی به تدریج با میلیون‌ها کارگر موقت جایگزین می‌شوند که مشاغل را «بر اساس تقاضا» پر می‌کنند و از طریق پلتفرم‌های استخدامی غول‌پیکر، بین کارخانه‌های مختلف جابه‌جا می‌شوند. این مشاغل اغلب به مهارت‌های پیچیده‌ای نیاز ندارند و کارگران ممکن است تنها برای چند هفته یا حتی چند روز در یک شغل بمانند. محققان تخمین می‌زنند که حدود ۴۰ میلیون نفر، معادل یک سوم نیروی کار تولیدی چین و بیش از سه برابر نیروی کار تولیدی آمریکا، در این بخش به صورت موقت فعالیت می‌کنند.

رضایت کارگر و کارفرما در اقتصاد موقت

یکی از دلایل اصلی ظهور این «ارتش موقت»، نیاز شرکت‌ها به انعطاف‌پذیری است. کارفرمایان برای آزادی در افزایش یا کاهش مقیاس کسب‌وکار خود، در پاسخ به تقاضای فصلی، نوسانات بازار و تغییرات ژئوپلیتیک، ارزش زیادی قائل هستند. فناوری نیز نقش مهمی ایفا کرده است؛ برنامه‌های تلفن‌های هوشمند هماهنگی بی‌نظیری بین سفارشات مشتریان و پیک‌ها ایجاد می‌کنند. در حوزه تولید، فناوری بسیاری از کارهای دشوار و نیازمند تجربه را خودکار کرده است. این امر اگرچه برای مهندسان ماهر شغل ایجاد کرده، اما شکاف‌هایی در مونتاژ، بسته‌بندی و بازرسی به وجود آورده که هر فرد ماهری می‌تواند آن را پر کند.

از سوی دیگر، داشتن شغلی منعطف برای بسیاری از کارگران نیز مزایایی دارد. کسانی که در پیمایش اقتصاد پلتفرم مهارت دارند، می‌توانند با تغییر شغل، درآمد بیشتری نسبت به کار برای یک کارفرمای واحد کسب کنند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۲ نشان داد که درآمد ماهانه پیک‌های اختصاصی در چین تقریباً یک پنجم بیشتر از کارگران مهاجر است. برخی دیگر نیز که تحمل کار طاقت‌فرسا و تکراری را ندارند، از این نوع اشتغال استقبال می‌کنند.

چالش‌های اشتغال بدون مهارت و راهکارهای پیش‌رو

با وجود مزایای ذکر شده، کارگران موقت با مشکلات جدی نیز روبه‌رو هستند. بدون رابطه‌ای پایدار با کارفرما، کارگران جوان ممکن است هرگز مهارت‌های لازم برای پیشرفت در زندگی را کسب نکنند. کسانی که زادگاه روستایی خود را ترک کرده‌اند، ممکن است نتوانند در شهرهایی که به طور نامنظم کار می‌کنند، ریشه بدوانند. بدون شغل پایدار، این گروه ممکن است از دسترسی آسان به خدمات عمومی شهری تحت سیستم ثبت‌نام خانوار «هوکو» چین محروم شوند. علاوه بر این، اگر این کارگران نتوانند مستقر شوند، ممکن است هرگز ازدواج نکرده و بچه‌دار نشوند که این امر روند پیری جمعیت چین را تشدید می‌کند؛ گروهی که باید علاوه بر خودشان، هزینه بسیاری از سالمندان را نیز تأمین کنند.

تلاش برای حذف نیروی کار موقت به امید جایگزینی آن با شغل‌های دائمی، بیهوده خواهد بود. جایگزین کار موقت اغلب بیکاری است؛ نظرسنجی اخیر نشان داد که ۷۷ درصد از رانندگان تاکسی اینترنتی پس از بیکاری، بار دیگر وارد این صنعت شده‌اند. پلتفرم‌های استخدام، اشتغال ناپایدار را اختراع نکرده‌اند؛ اگرچه الگوریتم‌های آنها می‌توانند «اربابان بی‌رحمی» باشند که رانندگان را به رانندگی بی‌پروا سوق می‌دهند، اما نسبت به «اربابان باندی» که پیش‌تر کارگران و کارفرمایان را هماهنگ می‌کردند، پیشرفت محسوب می‌شوند. در بسیاری از نقاط آسیا، از جمله چین، کارگران روزمزد هنوز صبح زود در کنار جاده جمع می‌شوند و منتظرند تا کارفرمایان آنها را از میان جمعیت انتخاب کنند.

بنابراین، دولت‌ها باید قرارداد اجتماعی را مورد بازنگری قرار دهند تا کار موقت تا حد امکان مفید باشد. چین الگوریتم‌ها را تنظیم کرده تا آنها را کمی ملایم‌تر کند و همچنین در تلاش است تا با ترغیب پلتفرم‌های تجارت الکترونیک برای ارائه امنیت اجتماعی به کارگران موقت، شکاف بین نیروهای کار جدید و قدیم را کاهش دهد. هند نیز در حال ترغیب کارگران پلتفرمی برای ثبت‌نام است تا از مزایایی مانند بیمه حوادث و مراقبت‌های بهداشتی بهره‌مند شوند.

گام‌های بلندپروازانه برای آینده کار موقت

دولت‌ها باید جاه‌طلبانه‌تر عمل کنند. به جای تلاش برای تحمیل کار موقت، باید خودشان سیاست‌ها را دوباره طراحی کنند. چین می‌تواند سیاست‌های اجباری کارفرمایان را منعطف‌تر کرده و انگیزه‌شان را برای انتخاب کارگران موقت به جای کارگران دائمی کاهش دهد. کشورها باید با ایجاد ارتباط تنگاتنگ‌تر بین آنچه مردم پرداخت و آنچه دریافت می‌کنند، حقوق بازنشستگی را قابل انتقال‌تر کنند. بسیاری از کشورهای آسیایی در معرض خطر «پیر شدن قبل از ثروتمند شدن» قرار دارند. از همین رو، کمک به رونق وضعیت معیشت کارگران موقت اکنون بیش از هر زمان دیگری ضروری است.