روز جهانی «بدون خودرو» ۲۵ ساله شد؛ تهران همچنان غایب بزرگ

در حالی که روز جهانی «بدون خودرو» ۲۵ سالگی خود را جشن می‌گیرد و شهرداران ۱۵۰۰ شهر از بیش از ۵۰ کشور جهان، خیابان‌ها را به روی خودروها می‌بندند تا شهروندان بتوانند از فضاهای شهری بدون ترافیک لذت ببرند، تهران همچنان غایب بزرگ این رویداد جهانی است. پایتخت ایران که هر ساله در چالش‌های ترافیکی عمیق‌تر و گسترده‌تری فرو می‌رود، برنامه‌های شهری خود را عمدتاً بر «خودرو محوری» متمرکز کرده است.

تاریخچه و گسترش روز جهانی بدون خودرو

روز بدون خودرو در اروپا در ۲۲ سپتامبر سال ۲۰۰۰ توسط مارگوت والستروم، کمیسر وقت محیط‌زیست اتحادیه اروپا، آغاز شد و به سرعت به یک رویداد یک هفته‌ای تبدیل گشت. این ابتکار که در سال ۲۰۰۲ با مشارکت ۳۲۰ دولت محلی از ۲۱ کشور آغاز شد، اکنون به ۱۵۰۰ شهر در سراسر جهان گسترش یافته و حدود ۱۰۰ میلیون نفر در آن شرکت می‌کنند.

ریشه‌های این ایده به اواخر دهه ۱۹۵۰ و «یکشنبه‌های بدون خودرو» در هلند و بلژیک بازمی‌گردد. در اکتبر ۱۹۹۴، اریک بریتون در کنفرانسی در تولدو اسپانیا، فراخوانی ساختارمند برای کاهش وابستگی به خودروها صادر کرد. این کمپین در اواخر دهه ۱۹۹۰ به سایر شهرهای اروپایی نیز رسید و اولین روز ملی بدون خودرو در بریتانیا در سال ۱۹۹۷ و کمپین «شهر، بدون ماشین من» در فرانسه در سال بعد برگزار شد.

اهداف و دستاوردهای جهانی

هدف اصلی این روز، افزایش آگاهی عمومی برای حمایت از حفاظت از محیط زیست و تشویق مردم به استفاده از روش‌های جایگزین حمل‌ونقل برای کاهش فشارهای ناشی از ترافیک موتوری است. بحران کووید-۱۹ نیز به این بحث‌ها جان تازه‌ای بخشید و شهرهایی مانند میلان، پاریس و بروکسل تصمیم گرفتند چشم‌انداز شهری خود را تغییر داده و آن را برای دوچرخه‌سواران مناسب‌تر کنند. در بروکسل، با ایجاد ۴۰ کیلومتر خطوط دوچرخه جدید، استفاده از دوچرخه ۴۰ درصد افزایش یافت.

مقامات محلی و برنامه‌ریزان شهری در سراسر جهان، این روز را فرصتی برای بازاندیشی در فضاهای عمومی و ترویج اشکال جایگزین حمل‌ونقل می‌دانند. لندن این رویداد را با فعال کردن خیابان‌های بازی به مدت سه روز و بستن جاده‌های مسکونی به روی ترافیک جشن می‌گیرد. کشورهای آمریکای لاتین نیز به این حرکت پیوسته‌اند و شهرهایی مانند دسپنادروس در آرژانتین و بوگوتا در کلمبیا، تعهد خود را به پایداری نشان داده‌اند.

روز جهانی بدون خودرو یک رویداد سالانه است که توسط ۱۰۰ میلیون نفر در هر قاره جشن گرفته می‌شود و توسط اتحادیه اروپا، سازمان ملل متحد، دولت کانادا و رهبران ۱۵۰۰ شهر در سراسر جهان حمایت می‌شود. این رویداد مشکلات ناشی از وابستگی به خودروهای شخصی از جمله آلودگی هوا، گرمایش جهانی، استرس و مسائل ایمنی را برجسته می‌کند.

تهدید خودروها برای شهرها

تخمین زده می‌شود که ۲.۲ میلیارد وسیله نقلیه موتوری در سطح جهان ثبت شده است که انتظار می‌رود تا سال ۲۰۴۰ دو برابر شود. این در حالی است که در سال ۲۰۱۹، ۹۰ درصد از جمعیت شهری جهان در مناطقی زندگی می‌کردند که غلظت ذرات ریز (PM2.5) از دستورالعمل‌های کیفیت هوای سازمان بهداشت جهانی فراتر رفته بود. آلودگی هوای مرتبط با حمل‌ونقل می‌تواند تا ۶۶ درصد از غلظت‌های ۲.۵ میکرون را در شهرهای اروپایی تشکیل دهد. علاوه بر خودروهای سواری، ون‌ها و کامیون‌های تجاری نیز سهم قابل توجهی در آلودگی هوا، آب و سلامت انسان دارند.

مزایای کاهش خودروها در شهرها

کاهش تعداد خودروها در شهرها مزایای متعددی دارد:

• تبدیل خیابان‌ها به فضاهای اجتماعی: خیابان‌های بسته شده به روی خودروها، به مکان‌هایی برای تفریح و بازی تبدیل می‌شوند.
• تشویق به حمل‌ونقل پایدار: مردم به استفاده از روش‌های جایگزین و پایدار سفر ترغیب می‌شوند.
• کاهش آلودگی: در پاریس، اولین روز بدون خودرو در سال ۲۰۱۵، انتشار گازهای خروجی را ۴۰ درصد و کربن سیاه را تقریباً نصف کرد. در مادرید، محدود کردن دسترسی خودروها به مرکز شهر، سطح اکسید نیتروژن را ۳۸ درصد و دی اکسید کربن را ۱۴.۲ درصد کاهش داد.
• کاهش آلودگی صوتی: در بروکسل، یکشنبه‌های بدون خودرو منجر به کاهش ۱۰ دسی‌بل آلودگی صوتی شد.
• تقویت اقتصاد محلی: خرده‌فروشان در مراکز شهر، با افزایش دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی، مشتریان بیشتری جذب می‌کنند. در مادرید، هزینه‌های مصرف‌کننده در خیابان اصلی خرید ۹.۵ درصد افزایش یافت.
• اولویت دادن به عابران پیاده: پیاده‌راه‌سازی در سراسر جهان با سرعت بیشتری در حال گسترش است.
• افزایش فضای سبز: حذف پارکینگ‌ها و مناطق پر از ماشین، فرصتی برای استفاده از زمین برای اهداف دیگر و کاهش اثر جزیره‌ای گرمایی شهری فراهم می‌کند.
• بهبود سلامت عمومی: کاهش آلودگی هوا و تشویق به فعالیت بدنی، سلامت شهروندان را ارتقا می‌دهد.

تسهیل‌کننده‌ها و موانع اجرای روز بدون خودرو

اجرای موفقیت‌آمیز و طولانی‌مدت روزهای بدون خودرو به عوامل متعددی بستگی دارد:

اراده سیاسی و حمایت شهرداری‌ها

ایجاد و اجرای موفقیت‌آمیز روزهای بدون خودرو به شدت به «اراده سیاسی» وابسته است. شهرداری‌ها بازیگر اصلی در سازماندهی این رویدادها هستند و تعهد در سطح سیاسی محلی برای شروع و تضمین موفقیت آن ضروری است.

توسعه حمل‌ونقل عمومی

پیش‌نیاز حذف خودروهای شخصی، داشتن یک شبکه حمل‌ونقل عمومی مناسب، کارآمد، مداوم، شبانه‌روزی و ایمن است. این شبکه باید ارزان، راحت و در دسترس همه گروه‌های اجتماعی باشد. به عنوان مثال، تنظیم ارتفاع ایستگاه‌ها با کف اتوبوس برای افراد دارای ویلچر و کالسکه.

زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری

توسعه زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری در درازمدت تأثیر مهمی در کاهش تمایل مردم به استفاده از خودروهای شخصی دارد.

تشویق و پاداش

ایجاد انگیزه برای کارکنان ادارات که با دوچرخه به محل کار می‌آیند یا خودروی خود را با همکاران به اشتراک می‌گذارند، می‌تواند ۵ تا ۱۰ درصد استفاده از خودرو را کاهش دهد.

تهران آماده «جدایی از خودرو» نیست

محمود صفارزاده، مدیر اسبق سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران و رئیس دانشکده عمران و محیط‌زیست دانشگاه تربیت مدرس، معتقد است که روز جهانی بدون خودرو برای کشورهای دیگر تنها یک شعار نیست، بلکه با برنامه‌های متعدد و چشم‌اندازهای کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت همراه است. اما در ایران، عمدتاً به برگزاری یک مراسم نمادین بسنده می‌شود و هیچ برنامه عملیاتی و راهبردی برای تحقق این هدف وجود ندارد.

او تأکید می‌کند که مجری اصلی سیاست‌گذاری در حوزه شهر بدون خودرو، شهرداری است، اما در شهری مانند تهران که پایتخت سیاسی کشور است، دولت و مجلس نیز نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ترافیک دارند. همکاری مشترک دولت، مجلس و شهرداری با در نظر گرفتن بودجه عملیاتی و تعیین سیاست‌گذاری‌های کلان و راهبردی برای توسعه حمل‌ونقل عمومی، برای کاهش و حذف خودروها ضروری است. بدون توسعه شبکه حمل‌ونقل همگانی و آماده‌سازی شهر برای حمل‌ونقل آسان بدون خودرو، نمی‌توان انتظار داشت شهروندان استفاده از خودرو را کاهش دهند.