حباب هوش مصنوعی: شکاف میان انتظارات و واقعیت در بازار فناوری

در نیمه نخست سال جاری، تمامی رشد تولید ناخالص داخلی آمریکا از سرمایه‌گذاری در فناوری اطلاعات نشأت گرفته و یک‌سوم سرمایه‌گذاری جسورانه غرب به سمت هوش مصنوعی روانه شده است. این تحول، از دید بسیاری از تحلیلگران سیلیکون‌ولی، می‌تواند هم‌تراز یا حتی بزرگ‌تر از انقلاب صنعتی باشد. برخی مدیران سرمایه‌گذاری نیز این پدیده را «مسابقه‌ای برای خلق خدای دیجیتال» توصیف کرده‌اند که نشان‌دهنده عطش بی‌حدوحصر برای تزریق سرمایه است.

با این حال، واقعیت درآمدی هنوز با این انتظارات فاصله زیادی دارد. بر اساس گزارش UBS، درآمد سالانه شرکت‌های پیشرو در حوزه هوش مصنوعی تنها ۵۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ رقمی ناچیز در مقایسه با ۲.۹ تریلیون دلار سرمایه‌گذاری جهانی پیش‌بینی‌شده در مراکز داده طی سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸. حتی پژوهش MIT نشان می‌دهد که ۹۵ درصد سازمان‌ها از سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی مولد بازدهی صفر داشته‌اند. این شکاف عمیق میان امید و واقعیت، نگرانی‌هایی را در مورد هیجان غیرعقلانی بازار و احتمال وقوع یک حباب اقتصادی جدید برانگیخته است.

مقایسه با بحران دات‌کام و هشدارهای کارشناسان

مقایسه‌هایی با بحران دات‌کام در دهه ۱۹۹۰ مطرح شده و برخی ارزش‌گذاری‌های کنونی را «چراغ قرمز» دانسته‌اند. تورستن اسلوک از شرکت آپولو هشدار داده که سهام هوش مصنوعی حتی گران‌تر از سهام دات‌کام در سال ۱۹۹۹ معامله می‌شود. حتی سم آلتمن، مدیرعامل OpenAI، نیز اذعان کرده که بازار بیش از حد هیجان‌زده است.

تجربه تاریخی حباب‌های نوآوری

تجربه تاریخی نشان می‌دهد که تقریباً تمامی موج‌های بزرگ نوآوری با حباب‌های سرمایه‌ای همراه بوده‌اند. نمونه‌هایی چون راه‌آهن در بریتانیا، برق در آمریکا و اینترنت در دهه ۱۹۹۰، دوره‌هایی را به تصویر می‌کشند که سرمایه‌گذاران متحمل زیان شدند، اما فناوری‌ها جهان را متحول کردند. بنابراین، ترکیدن حباب لزوماً به معنای مرگ نوآوری نیست، اما پیامدهای آن برای شرکت‌ها و اقتصاد قابل چشم‌پوشی نیست.

«ترکیدن حباب لزوماً به معنای مرگ نوآوری نیست، اما پیامدهای آن برای شرکت‌ها و اقتصاد قابل چشم‌پوشی نیست.»

در این فرآیند، شرکت‌های بزرگ اغلب جای خود را به تازه‌واردان می‌دهند؛ همان‌طور که غول‌های اولیه راه‌آهن و تلگراف محو شدند و حتی نام‌هایی مانند کورنینگ یا ولکاترون که در دوران رونق دات‌کام درخشیدند، امروز به حاشیه رفته‌اند.

عوامل مؤثر بر شدت بحران‌های اقتصادی

پیامد اقتصادی ترکیدن حباب‌ها طیف گسترده‌ای دارد. در حالی که ترکیدن حباب الکترونیک در دهه ۱۹۶۰ ضربه چندانی به اقتصاد نزد، بحران ریلی در دهه ۱۸۷۰ رکود طولانی را رقم زد. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که شدت بحران به چهار عامل بستگی دارد:

• نوع جرقه آغازین
• میزان و دوام سرمایه‌گذاری
• نحوه تخصیص منابع
• گروه‌هایی که زیان را متحمل می‌شوند

در مورد هوش مصنوعی، جرقه اولیه فناورانه بود، اما اکنون سیاستمداران نیز وارد میدان شده‌اند. مقاله پیشگامانه «توجه همه آن چیزی است که نیاز دارید» در سال ۲۰۱۷ و عرضه ChatGPT در سال ۲۰۲۲ مبنای علمی موج کنونی بودند. اما اکنون دولت آمریکا با حمایت‌های سیاسی و کشورهای ثروتمند حوزه خلیج فارس با تزریق میلیاردها دلار به این تب شتاب داده‌اند. تجربه تاریخی نشان می‌دهد حباب‌هایی که با انگیزه‌های سیاسی شعله‌ور می‌شوند، ریسک بیشتری برای اقتصاد دارند.

ساختار سرمایه‌گذاری و عمر دارایی‌ها

ساختار سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی نیز جای بحث دارد. سهم این سرمایه‌گذاری از تولید ناخالص داخلی آمریکا طی چهار سال گذشته حدود سه تا چهار درصد بوده است، اما پیش‌بینی‌ها برای انفجار ساخت مراکز داده این نسبت را بالا خواهد برد. تفاوت اساسی با حباب‌های گذشته در ماهیت دارایی‌هاست. بخش زیادی از سرمایه صرف تجهیزات زودبازده مانند تراشه‌های پیشرفته می‌شود که عمر کوتاهی دارند و سریعاً از رده خارج می‌شوند. برآوردها نشان می‌دهد میانگین عمر دارایی‌های فناورانه فعلی تنها ۹ سال است، در حالی که دارایی‌های مخابراتی دهه ۱۹۹۰ حدود ۱۵ سال دوام داشتند.

وعده پرریسک و نگرانی‌های اقتصادی

نکته مثبت اینجاست که عمده سرمایه‌گذاری از محل جریان نقدی شرکت‌های بزرگ فناوری تأمین می‌شود. این شرکت‌ها ترازنامه‌ای سالم و نسبت بدهی پایینی دارند. نیمی از سرمایه‌گذاری پیش‌بینی‌شده در مراکز داده از سوی همین غول‌ها پرداخت خواهد شد. در کنار آنها، صندوق‌های بازنشستگی، بیمه‌ها، صندوق‌های ثروت ملی و سرمایه‌گذاران ثروتمند نیز نقش پررنگی دارند. به این ترتیب، نظام بانکی کمتر در معرض ریسک مستقیم قرار دارد و احتمال بحران مالی فراگیر کاهش می‌یابد.

افزایش سهم سهام در دارایی خانوارها

با این وجود، یک نگرانی جدی وجود دارد: امروز سهم سهام در دارایی خانوارهای آمریکایی به ۳۰ درصد ثروت خالص رسیده که بالاترین سطح تاریخی است. این رقم حتی از اوج حباب دات‌کام نیز فراتر رفته است. چنین تمرکزی سبب می‌شود که هر افتی در بازار سهام به سرعت به مصرف خانوارها ضربه بزند. برآوردها نشان می‌دهد که هر یک دلار کاهش ثروت مالی، ۱۴ سنت از مصرف را کاهش می‌دهد. از آنجا که مصرف طبقات بالای درآمدی موتور اصلی رشد سال‌های اخیر بوده، کاهش ارزش سهام می‌تواند به سرعت به رکود اقتصادی دامن بزند.

یک سال اخیر با همه هیاهوی هوش مصنوعی، فرصتی برای پوشاندن واقعیت‌های عمیق اقتصاد آمریکا بوده است: ضعف نهادها، موانع تجاری و بدهی‌های فزاینده دولت. اگر وعده «خدای دیجیتال» تحقق نیابد، سقوطی سخت و پرهزینه در انتظار بازار خواهد بود. فناوری پابرجا می‌ماند، اما سرمایه‌گذارانی که با شور و شتاب به این میدان آمده‌اند، شاید بار دیگر هزینه گزافی برای توهم آینده بپردازند.